Onderduikbaby werd vergeefs gered

Op de vergeelde foto is duidelijk het huidige schoolgebouw herkenbaar. De bovenmeester staat op een ladder, de Nederlandse vlag in zijn hand.

Links, op de watervlakte die eens het schoolplein was, dobbert een smal bootje met een zeil, twee lachende kinderen erin. De bevrijding, in het Utrechtse dorp Schalkwijk.

Op initiatief van de Schalkwijkse Marjolein Kool hebben inwoners van het dorp hun gedachten bij de oorlog opgeschreven. Bijna honderd van de ruim 1900 dorpelingen, ook uit het naburige Tull en 't Waal, deden mee. De oudste auteur is 92 jaar, de jongste zeven. Vanavond wordt het boek 'Nooit voltooid verleden tijd' in de katholieke kerk gepresenteerd.

Schalkwijk is een verzameling boerderijen langs een brede sloot. Twee kerken, een Brink, weilanden en boomgaarden. De perenbomen dragen witte bloemtrossen. De geschiedenis van Schalkwijk in oorlogstijd is bepaald door de geografische omstandigheden. Schalkwijk ligt aan het spoor, wordt in het zuiden en westen omsloten door de Lek en in het noorden liggen de bruggen over het Amsterdam-Rijnkanaal.

Het dorp werd vanwege die verbindingsroutes vaak gebombardeerd. Wonderlijk genoeg kwam daarbij nooit een dorpeling om.

Op 13 mei 1940 was in de katholieke kerk een Eerste Communie-mis gepland. Kort daarvoor was de oorlog uitgebroken. ,,Wat een feestdag moest worden, werd nu in alle soberheid, gehaast afgedaan'', weet Piet Heijmink-Liesert. Hij is dé kenner van de geschiedenis van Schalkwijk. Die tweede pinkstermorgen moesten alle dorpelingen met hun vee het dorp verlaten, de kinderen soms nog in feestkleren. Schalkwijk werd, als deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, onder water gezet.

Per auto, met paard en wagen of te voet vertrokken de inwoners. Een aantal stapte bij Vreeswijk aan boord van vijf Rijnaken. Halverwege moesten de schepen vanwege het bombardement op Rotterdam naar Utrecht terugkeren. Het schip met Schalkwijkse nonnen werd beschoten. ,,Moeder-overste bad de rozenkrans'', schrijft Zuster Waltruda. ,,Kogels rolden als knikkers over het dek. Toen het vliegtuiglawaai afnam, riep iemand: 'Doorbidden, Zuster, om te bedanken!' Nooit heb ik zo vurig en dankbaar gebeden.''

Na een paar dagen capituleerde Nederland en konden de Schalkwijkers naar huis. Daarmee brak een relatief rustige tijd aan. Wel kregen de vaak toch al grote gezinnen logées. Klompenmaker Gerrit Hulshof en zijn vrouw namen twee joodse gezinnen in huis. Een van de onderduiksters was zwanger. Jaantje Hulshof, die geen kinderen had, deed om de zwangere vrouw te beschermen, alsof zij in verwachting was. Ze bond zich steeds meer kussens voor. Een dorpsgenote over de bevalling: ,,De hele buurt dacht dat dokter Jansen de klompenmakersvrouw ging helpen.'' De gemeente registreerde het jongetje als zoon van het echtpaar Hulshof. Een paar weken later werden alle bewoners van het huis verraden en opgepakt. Van de drie gezinnen kwam alleen Jaantje terug. Gerrits naam staat naast die van drie andere verzetsmensen op een eenvoudige gedenkplaat aan het elektriciteitshuisje aan de rand van het dorp.

Steeds meer stedelingen kwamen op hun hongertochten langs Schalkwijk. Zowel Kool als Heijmink-Liesert twijfelt er niet aan dat enkele boeren goed hebben verdiend aan de oorlog. Heijmink-Liesert: ,,Ik weet een boerderij waar onder de keukentafel een melkbus stond met goud en zilver.''

In de laatste oorlogsmaanden kwamen door de geallieerde opmars vooral vluchtelingen uit het oosten en zuiden. Bij Tull en 't Waal spoelden soldaten aan, die bij de slag om Arnhem waren gesneuveld. En opnieuw werd het gebied onder water gezet, ditmaal door de Duitsers. De dorpelingen namen deze overstroming wat luchtiger op: de bevrijding daagde.

Schalkwijk had tussen 1940 en 1945 verzetshelden, maar ook een aantal 'foute' dorpsgenoten. Al is volgens Heijmink-Liesert geen van hen daarvoor opgepakt. Er waren 'moffenmeiden' en een jongen vocht voor de Waffen SS aan het oostfront. Openlijke kritiek was er niet. Schalkwijkers die in Duitsland te werk waren gesteld, werden een beetje met de nek aangekeken. Een paar mensen verhuisden na de oorlog.

De dorpelingen schetsen een harmonieus beeld van 'hun' oorlogstijd: ,,Je was er voor elkaar.'' Maar er zijn dingen waar Schalkwijk niet aan wil worden herinnerd, weet Heijmink-Liesert. ,,Geen ernstige zaken, maar het zou de rust verstoren. Het gaat hier nu om ordentelijke burgers. Na 55 jaar moet vooral de deksel op de doofpot blijven.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden