Onderdrukte religie aan de rafelrand van de Sovjet-Unie

Het Joods Historisch Museum exposeert ’Satellieten’ van Jonas Bendiksen. De fotograaf toont hoe geïsoleerde gemeenschappen aan de randen van de voormalige Sovjet-Unie moeizaam een identiteit proberen te hervinden.

Het enkele feit dat Jonas Bendiksen joods is, is onvoldoende reden om zijn foto’s in het Joods Historisch Museum (JHM) tentoon te stellen. Maar, zegt conservator Edward van Voolen: „Bendiksen werkt in gebieden waar mensen zoeken naar identiteit. Ook de Joden zoeken naar, en vinden al tweeduizend jaar identiteit. Dat verbindt zijn werk met ons museum.”

De Noor Bendiksen woont in de VS. „Mijn moeder is Amerikaanse, haar ouders en grootouders kwamen uit Rusland en Oekraïne. Eind jaren tachtig, na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, ontvingen wij ineens brieven, waaruit bleek dat wij daar nog veel familie hebben. Mijn familie besloot hen te helpen, ook met emigreren. Alle gesprekken gingen steeds maar over dat ’grote, donkere Sovjet-rijk’ waar onze verre verwanten vandaan kwamen.”

De beginnende fotograaf reisde naar de voormalige Sovjet-Unie, gefascineerd als hij was door het leven van mensen in geïsoleerde gemeenschappen. „Ik woonden er twee jaar, van 1998 tot 2000. Eerst in Birobidzjan, de in 1928 door Stalin gestichte Joodse Autonome Regio in Oost-Siberië. Daarna was Moskou de uitvalsbasis voor mijn reizen. Ik wilde het mysterie van die satellieten leren kennen.”

In zes beeldverhalen toont de expositie steeds één aspect van de Sovjet-erfenis. Bendiksen schetst daarbij afgelegen gebieden langs de zuidgrenzen van de voormalige Sovjet-Unie. Het zijn enclaves waarvan niemand voor de val van het IJzeren Gordijn ooit had gehoord, en die niet als onafhankelijke landen worden erkend door de internationale gemeenschap: de van Moldavië afgescheiden zelfverklaarde republiek Transdnestrië. De Fergana-vallei, ter ontmoediging van nationalistische bewegingen door Stalin opgedeeld in stukken die nu toebehoren aan Oezbekistan, Tadzjikistan en Kirgizstan. De Russische deelrepubliek Altai – op de steppe van Kazachstan – kerkhof voor onderdelen van ruimteschepen. Het door de Armeniërs op de Azeri’s bloedig bevochten Nagorno-Karabach. Het voormalige joodse ’thuisland’ Birobidzjan, waaruit bijna alle Joden inmiddels zijn geëmigreerd naar Israël, en het van Georgië afgescheiden Abchazië – ooit een populair Sovjetvakantieoord aan de Zwarte Zee.

Bendiksen: „Het zijn spookrepublieken: er zijn grenzen met grenswachten, maar geen geografische kaart vermeldt ze als land.”

In het Oezbeekse deel van de Fergana-vallei fotografeerde Bendiksen onderdrukte moslims. De vallei wordt bewoond door de godsdienstig meest behoudende bevolking van het vroegere Sovjet-Centraal-Azië. Na het einde van het sovjetbewind en de daarbij behorende gedwongen secularisatie greep de vrome bevolking terug op haar moslimwortels. De leiders van de drie nieuwe onafhankelijke landen in de vallei, allen oud-communisten, traden hard op tegen wat zij zagen als de fundamentalistische islam. Oezbekistan is het meest repressief. Normaal moslimgedrag, zoals bidden in het openbaar, het dragen van een baard en koranstudie, kan leiden tot arrestatie en een aanklacht wegens extremisme.

Bendiksen brengt de onderdrukking treffend in beeld. Hij fotografeerde een Oezbeeks gezin in de vallei: enkel vrouwen en meisjes, want op één na zitten alle mannen uit dit gezin in de gevangenis, vanwege hun godsdienstige activiteiten en overtuigingen. En dan dat portret van die Oezbeekse man: hij doet zijn avondgebeden aan de Kirgizische kant van de grens, waar het politieke klimaat liberaler is en bidden in het openbaar wél mag.

Bendiksens foto’s van échte satellieten, althans van de op de Kazachstaanse steppe neergestorte overblijfselen daarvan, zijn van een bizarre schoonheid. Je ziet dorpelingen bovenop een neergestort ruimteschip schroot verzamelen, het geheel omzwermd door duizenden witte vlinders. Ook de macabere gevolgen voor het milieu legde de fotograaf vast: zes koeien liggen dood op een rots. Volgens de bevolking van de Russische deelrepubliek Altai gaan geregeld hele kudden schapen en koeien dood doordat de grond is vervuild met niet opgebrande raketbrandstof.

De uittocht uit de voormalige Joodse Autonome Regio Birobidzjan, in Oost-Siberië aan de Russische grens met Noord-China, heeft hij getracht in beelden te vangen: een door Joden grotendeels verlaten flatgebouw, emigranten bij de vliegtuigtrap. Tijdens Bendiksens verblijf in Birobidzjan, in 1998, vertrokken er in één maand zes charters met emigranten naar Israël.

De expositie ’Satellieten’ is aangevuld met een indringende fotoserie over de Gazastrook. In zijn beelden vangt Bendiksen het dagelijkse leven van Joodse kolonisten (voor de ontruiming van vorig jaar) en Palestijnse Gazabewoners. De foto’s van de kolonisten zijn in kleur, die van de Palestijnen zwart-wit. Het contrast is schrijnend. „Ook deze beide volkeren zijn geïsoleerde gemeenschappen”, zegt de fotograaf, „die afgesneden leven van de grote gemeenschap. Het zijn satellieten.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden