Onderdak voor zwarte schaap Voor een gulden gekocht krot biedt nu plaats aan figuratieve kunst

EELDE - Hedendaagse figuratieve kunst komt er in Nederland maar bekaaid vanaf. Geen enkel museum schenkt permanent aandacht aan nietabstracte kunst van na de oorlog. En daar dient als de weerga verandering in te komen, vinden Jos en Janneke van Groeningen.

Het echtpaar heeft ambitieuze plannen het zwarte schaap van de Nederlandse kunstfamilie alsnog waardig onderdak te verschaffen. In en rond het zeventiende-eeuwse Nijsinghhuis in het Drentse Eelde moet het allemaal gebeuren. In hun eigen patricierswoning en een nieuw te bouwen paviljoen willen de Van Groeningens een museum openen dat de schijnwerpers volledig richt op moderne figuratieve kunst, van vooral vaderlandse bodem.

In de wereld van kunst en cultuur is het museumplan met applaus begroet. Vorige week zijn ook bestuurders voor het enthousiasme van Jos en Janneke door de knieen gegaan. De Nederlands-Duitse Eems Dollardregio heeft de van Groeningens namens de Europese Gemeenschap alvast ruim een miljoen gulden subsidie in het vooruitzicht gesteld.

Het Nijsinghhuis is een juweel van een buitenhuis. De bezoeker waant zich in een eeuwenoud kasteeltje, dat rijkelijk is voorzien van eenvoudig antiek, stijlvolle muurschilderingen, uitbundige ornamenten en een deftige, ommuurde tuin. "Als we met een goed glas wijn voor het knapperende haardvuur zitten, voelen we ons inderdaad echte patriciers. Het is soms alsof de tijd drie eeuwen is terug gezet" , geeft Jos van Groeningen toe. "Maar even later sta ik weer met beide benen op de grond en in mijn werkplunje aan het huis te timmeren" , haast hij daaraan toe te voegen.

Een gulden

Het valt moeilijk voor te stellen dat het psychologenechtpaar dit optrekje twintig jaar geleden voor slechts 1 gulden op de kop tikte. "Toen mijn oog er tijdens een zondagse autorit op viel, was het een hevig vervallen en door groen omwoekerd huis. Navraag leerde ons dat dit het oude gemeentehuis van Eelde was. We waren direct verliefd en wilden onze Groningse driekamerflat er dolgraag voor opgeven" , kan Jos van Groeningen zich moeiteloos voor de geest halen.

Hij en zijn vrouw trokken de stoute schoenen aan en kwamen zowaar met de gemeente overeen dat ze het in versukkeling geraakte raadhuis voor een symbolisch bedrag mochten overnemen. In ruil beloofden ze het uit 1654 daterende monument grondig te restaureren. De waarde van het 'huis van 1 gulden' is inmiddels gestegen tot een miljoen.

Zeker niet in de laatste plaats is dat te danken aan de prachtige muurschilderingen van Matthijs Roling en Wout Muller. Nadat de restauratie van het casco achter de rug was, nodigden Jos en Janneke deze Groningse kunstenaars in 1983 uit het interieur te verfraaien. In een krap decennium hebben ze het Nijsinghhuis omgetoverd in een verscholen kunsttempeltje.

Janneke: "Het huis bevatte opeens een schat aan figuratieve kunst. Spontaan ontstond toen het idee er een museum van te maken. In het Arnhems Museum hangt het werk van schilders zoals Carel Willink. Maar de naoorlogse figuratieven zijn eigenlijk nergens te zien. Je hebt alleen het Singermuseum in Laren, de Markiezenhof in Bergen op Zoom, het Henriette Polakhuis in Zutphen en het Drents en Fries Museum. Maar die besteden allemaal slechts incidenteel aandacht aan dit werk." Ook speelde mee dat Jos en Janneke een kinderloos echtpaar vormen. "De gedachte alleen al dat nabestaanden het huis zouden kunnen leeghalen en in een klap zouden kunnen afbreken wat wij in twintig jaar hebben opgebouwd, kan ik niet verdragen. Verder vind ik dat de kunstenaars er recht op hebben dat hun werk ook na onze dood te zien blijft" , verklaart Janneke.

Het totale museumplan vergt een investering van 3,5 miljoen gulden, waarvan dus bijna een derde al in de knip zit. "Naast een verdere museale inrichting van het huis, willen we een reconstructie van de vroegere omliggende tuinen, grachten, vijvers en de appelhof. De kroon op het plan is de nieuwbouw van een modern expositiepaviljoen tussen het Nijsinghhuis en het middeleeuwse dorpskerkje" , lichten Jos en Janneke toe.

Dit paviljoen is een ontwerp van prof. ir. L. C. Roling, de oudere broer van Matthijs, die als oudstadsarchitect van Haarlem zekere faam heeft op dit gebied. Hij ontwierp de - omstreden - nieuwe vleugel van het Frans Halsmuseum in Haarlem, een drijvend paviljoen bij Sonsbeek en een opvallende muziekkapel in de Haarlemmerhout.

Voor Eelde heeft Roling een markant daglichtpaviljoen met 150 meter strekkende meter ophangruimte op papier gezet. Het moet komen te liggen aan een gracht in de oude tuin, die zal worden gereconstrueerd door boomchirurg annex tuinarchitect Jorn Copijn. "Op de voorliggende vlonder kunnen we dan muziek-, dans- en toneelvoorstellingen houden, waarvan toeschouwers genieten vanuit een amfitheater in de wallekant aan de overzijde" , ziet Janneke het al helemaal voor zich.

"Ons museum is een gat in de markt" , is Jos' stellige overtuiging. "Het Centrum voor marketing-analyses in Amsterdam, dat de haalbaarheid van de plannen heeft onderzocht, is tot de conclusie gekomen dat het een welkome aanvulling zou zijn op het Nederlandse museumaanbod en tegemoetkomt aan een grote behoefte. Het museum kan eerst rekenen op 15 000 tot 20 000 bezoekers per jaar."

Verdomhoekje

De naam van het museum is er al: De Buitenplaats te Eelde. Een verwijzing naar de functie die het huis eeuwen geleden had en een knipoog naar de positie van de hedendaagse figuratieve kunst. "Zeg maar gerust het verdomhoekje. Maar het klimaat verandert. De avant-garde raakt het spoor bijster en vervalt in herhalingen. De huidige vernieuwingen in de kunst worden niet meer begrepen. Er is sprake van een kentering. Langzaam ontstaat een hernieuwde belangstelling voor figuratieve kunst. De tijd is rijp voor ons museum" , verzekert Janneke.

Ze hebben testamentair laten vastleggen dat het Nijsinghhuis en zijn kunstschatten na hun verscheiden wordt overgedragen aan een speciaal opgerichte stichting. Directeur Henk van Os van het Rijksmuseum, de Drentse commissaris der koningin, Wim Meijer, en kunstenaar-publicist Diederik Kraaijpoel hebben zitting genomen in een comite van aanbeveling en raad van advies. Behalve de steun van deze mensen, zijn het museum in oprichting reeds diverse schenkingen en toezeggingen gedaan. Zo krijgen de Van Groeningens de collectie van Galerie Mokum uit Amsterdam in bruikleen en worden nog gesprekken gevoerd met andere galerieen en individuele kunstenaars.

"We hopen dat kunstenaars werk aan ons afstaan. Op die manier kunnen ze er zelf aan bijdragen dat hun werk in een museum te zien is" , licht Jos van Groeningen toe. De Amsterdamse kunstenaar Nicolaas Wijnberg, die ooit zelf verwoede pogingen deed een museum voor zijn tijdgenoten - De Tien Realisten - op te richten, zal proberen zijn collega's warm te krijgen voor dit idee. Ook de gemeente Eelde werkt mee; een plan voor de bouw van een flat naast het Nijsinghhuis is voorlopig in de ijskast geschoven.

Oogsten

Jos en Janneke hebben goede hoop het benodigde geld via fondswerving, subsidies en sponsors bijeen te krijgen. "Vorig jaar was het jaar van zaaien, dit jaar zullen we moeten oogsten" , zeggen ze.

De grootste vis lijkt op het droge gesleept. Brussel is als gezegd bereid 1,1 miljoen gulden bij te dragen uit de pot toeristische- en recreatieve projecten. Of dit bedrag ook daadwerkelijk wordt uitgekeerd, hangt alleen nog af van het ministerie van economische zaken. Eind deze week neemt het een beslissing over een aanvullende subsidie van 800 000 gulden uit de pot co-financiering Europese projecten. Deze bijdrage is een voorwaarde die aan Europese subsidietoekenning is verbonden.

Als alles goed gaat, kan de nieuwbouw van het paviljoen en aanleg van de tuinen eind dit jaar beginnen. In de loop van 1994 moet het museum dan de poorten openen.

Rest alleen de vraag of Eelde niet te ver is verwijderd van de Randstad, het kloppende hart van de Nederlandse kunstwereld. "Nou nee" , reageert Janneke. "De Buitenplaats zal samen met het nieuwe Groninger Museum van Alessandro Mendini een trekpleister worden. Voor kunstliefhebbers uit de Randstad wordt het juist interessant een dagje Groningen te doen. Kunnen ze zowel de avant-garde van museumdirecteur Frans Haks als de figuratieve kunst bij ons komen bekijken."

In het Nijsinghhuis schilderen de kunstenaars ondertussen onverstoorbaar verder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden