Onder- en bovengronds floreren de media

Het illegale Trouw verscheen eind januari 1943 op een kruispunt in de oorlog. De geallieerden hadden in Casablanca juist hun strategie voor de komende twee jaar bepaald. En het Duitse leger leed bij Stalingrad de eerste grote nederlaag. Iedereen in Nederland was daarvan op de hoogte, alleen de interpretatie ervan wilde nog wel eens schelen.

Er bestond begin '42 nog steeds op ruime schaal een legale pers en de door de bezetter overgenomen Hilversumse radio bracht dagelijks informatieve en verstrooiende programma's. Daarnaast was een illegale nieuwsstroom op gang gekomen van bladen en vlugschriften, terwijl velen hun radiotoestel vooral gebruikten om naar 'Radio Oranje' uit Londen en andere buitenlandse stations te luisteren. (Veel mensen waren aangesloten op de radiodistributie, waarop de 'verboden zenders' niet te horen waren; nog in het voorjaar van '43 werden alle radiotoestellen door de Duitsers gevorderd).

Dat wil zeggen, dat de officiele en gedoogde persorganen begeleid werden door een constante fluistercampagne, waardoor het voor velen mogelijk was een redelijk tot goed beeld te krijgen van de werkelijkheid van alledag.

De tegenstellingen waren natuurlijk groot. De legale pers zette, ondanks de papierschaarste, dagelijks ruim twee miljoen kranten af. De illegale pers, dikwijls zeer onregelmatig verspreide bladen, blaadjes, stencils en zelfs met de hand gekopieerde velletjes, had op dat moment een oplage die geschat mag worden op tussen honderd- en honderdvijftigduizend. Maar de invloed ervan was vele malen groter.

De legale pers stond onder censuur van de Duitsers, wat overigens niet wilde zeggen dat het ging om allemaal volstrekt 'foute' kranten. Dat bleek na de oorlog bij de chaotische en niet altijd helemaal zuiver uitgevoerde perszuivering.

Feit was wel dat legale oppositionele media ontbraken, waardoor het belang van de illegale pers nog kon groeien.

In Nederland verschenen eind januari 1943 nog de volgende 52 dagbladen (met daarachter hun oplage in juni van dat jaar):

Friesche Courant41.738 Drentsch Dagblad 13.879 Nieuwsblad van het Noorden 58.888 Het Volk (Groningen en Friesland) 20.697 Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant 24.177 Dagblad van het Oosten 24.334 Twentsch Nieuwsblad 45.113 Deventer Dagblad 21.253 Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant 29.500 Arnhemsche Courant 19.836 Nieuwe Apeldoornsche Courant 13.617 Amersfoortsche Courant 13.915 Utrechtsch Nieuwsblad 52.422 Utrechtsche Courant 16.258 Het Nationale Dagblad27.247 De Telegraaf 75.569

Nieuws van den Dag 374.077 Het Volk 86.455 De Tijd 81.434 De Standaard 34.091 Algemeen Handelsblad 27.358 De Gooi- en Eemlander25.552 Haarlemsche Courant 37.380 Dagblad voor Noord-Holland 62.620 Nieuwe Rotterdamsche Courant 33.659 Rotterdamsch Nieuwsblad 107.679 Dagblad van Rotterdam38.538 Voorwaarts 51.914 Haagsche Courant 97.421 De Nieuwsbron 14.021 Het Ochtendblad 8.203 De Residentiebode 2.418

Het Vaderland 8.736 Delftsche Courant 10.181 Dordrechtsche Courant 22.214 Goudsche Courant 7.542 Schiedamsche Courant 5.900 Leidsch Dagblad 29.417 De Westerbode 7.328 Leidsche Courant 11.302 Provinciale Zeeuwsche Courant 16.609 De Zeeuw 4.619 Zierikzeesche Nieuwsbode 3.730 Dagblad voor Noord-Brabant en Zeeland47.616 Nieuwe Tilburgsche Courant 26.377 De Zuid-Willemsvaart 9.817 Eindhovensche en Meierijsche Courant37.248

Brabantsch Nieuwsblad11.522 Noordbrabantsche Courant 40.441 Limburger Koerier 79.087 Nieuwe Venlosche Courant 15.835 De Nieuwe Koerier 10.031

In totaal 52 kranten met een oplage van 2 016 066. In vergelijking met de toestand van kort voor het uitbreken van de oorlog zijn er in totaal slechts vijfduizend lezers vertrokken. Maar op dat moment verschenen er nog 125 kranten in Nederland. Sindsdien verdwenen er dus 73, waarvan er 12 verboden werden. De meeste andere kranten staakten op eigen inititatief hun uitgave, maar dat had alleen tot effect dat hun abonnees vertrokken naar kranten die wel bleven verschijnen. De nieuwshonger, zo is later algemeen geconstateerd, was groot.

Overigens kan bij het woord nieuwshonger ook worden aangetekend, dat de verschijnende kranten hun belangrijke agenda-functie behielden. Daarin kon je volgen hoe het met de distributiemaatregelen stond bijvoorbeeld, maar ook welke verordeningen er waren afgekondigd. Bovendien wonnen kleine advertenties waarin particulieren goederen te koop aanboden of zochten in de hevig gemaltraiteerde economie aan belang.

Opmerkelijk is, dat het publiek vrij onverschillig stond tegenover de politieke richting van een krant. Bladen die een NSB-hoofdredacteur hadden, profiteerden evenzeer, soms zelfs meer, van de toeloop van nieuwe abonnees; die stroom zou trouwens naarmate de oorlog vorderde nog toenemen. Wel was vrij snel de aanduiding 'fout' in zwang geraakt. Ongetwijfeld had dat te maken met het feit dat de bezetter al meteen in 1940 de pers in het gareel probeerde te krijgen.

Na de oorlog kregen twintig dagbladen een verschijningsverbod opgelegd. In hoger beroep werden daarvan twaalf vonnissen vernietigd.

Op het moment dat het eerste nummer van Trouw verscheen, kende Nederland 78 illegale bladen. Er kwamen er, in de ruim twee jaar die de oorlog nog zou duren, bijna 1 100 bij, waardoor de totale illegale pers tijdens de Tweede Wereldoorlog eindigde op 1 176 titels. Dat lijkt meer dan het was. Het aantal titels is bijeengebracht in het boek 'De ondergrondse pers 1940-1945' van Lydia Winkel, dat in 1989 geheel herzien en bewerkt door drs. Hans de Vries, herdrukt is.

Hoe groot de oplage van de illegale pers begin '43 was, is niet vast te stellen. Een ruwe schatting op basis van genoemde gegevens, levert een aantal van hooguit tegen de 150 000 exemplaren op. Maar daarbij moet worden ingecalculeerd, dat het meestal ging om zeer onregelmatig verschijnende bladen. En er waren bladen die al professioneel gedrukt werden, terwijl er tegelijk titels waren waarvan slechts een exemplaar bestond.

Die hele kleine uitgaven, waarvan je je achteraf mag afvragen of je dat ook nog illegale pers mocht noemen, leveren wel de meest hartverscheurende verhalen op. In Hollandsche Rading schreef de 70-jarige C. A. Kramer in 1941 zijn eerste bulletin op basis van de nieuwsberichten die hij over de radio opving. Toen de elektriciteitsvoorziening ophield, tapte hij enkele keren illegaal af, maar toen dit te gevaarlijk werd, staakte hij zijn uitgave. 1944 was dat, en telkens alles voor een exemplaar.

Of neem de ervaringen van de scholier H. Dubiez te Amersfoort. Vijftien jaar was hij in '42, misschien nog steeds eind januari '43, toen hij 'Ons Luisterorgaan' maakte. Hij had zelf een radiotoestel gebouwd en luisterde verboden zenders af. Zijn ervaringen schreef hij op en gaf ze door aan 'een ouder persoon' ter verspreiding over heel Amersfoort. Het zou nog tot het najaar van '43 duren voor bleek, dat dit 'ouder persoon' uit angst voor de bezetter het origineel niet kopieerde en doorgaf, maar steeds verbrandde.

Eind januari 1942 verschenen de volgende illegale bladen, met daarachter plaats van herkomst en oplage:

Actualiteiten, Utrecht, 2 000 Berichten uit Denemarken, Rijswijk, 125 De Bosgeus, Groningen, onbekend Brandarisbrief, Amsterdam, onbekend Bulletin, Amsterdam, 100-300 Het Bulletin, Haarlem, enkele exemplaren Bulletin, Utrecht, 200 Christofoor, IJsselstein, 500 Contact, Den Haag, 1 400 Dagelijksche Berichten, Amsterdam, 1 000 God zal het doen gelukken, Kampen, 100

Hallo! Hallo! Hier is de Flitspuit, Gouda, 500 De Heldersche Post, Den Helder, 20 000 Hooren, Zien en Zwijgen, Hilversum, 300-1 000 Ick Waeck, Vlaardingen, 500-1 000 Ik zal handhaven, Leiden, 500 Je Maintiendrai, Utrecht, 7 000 De Kieuwelander, Poortugaal, onbekend Klein maar dapper, Amsterdam, 50 De Kleine Kroniek, Gorssel, 20 Het Kompas, Rotterdam, onbekend De Koptelefoon, Delft, 150

De Kurk, Den Haag, 600 Het Laatste Nieuws In Het Kort, Leiden, 10-60 De Laatste Ronde, Amsterdam, 36 Lichting, Amsterdam en Utrecht, 200 Luctor Et Emergo, Amsterdam, 100-150 De Moderne Staat, Rotterdam, 1 000 Nederland Ontwaakt, Haarlem, 700 Het Nieuws, Zwolle, 60 De Nieuwsbode, Utrecht en Amsterdam, 300 Ons Luisterorgaan, Amersfoort, 1, een De Ondergrondsche Koerier, Apeldoorn, 1 000

Ons Oorlogskamp, Arnhem, brievenactie Ons Verzet, Hilversum, 96-1 150 Ons Vrije Nederland, Groningen, onbekend Oranje Hagel, Venlo, 250-800 De Oranjekraint, Zeist, 8 000-30 000 Het Parool, Amsterdam, 6 000-60 000 Politieke Brief, Amsterdam, 200 Radio Expresse, Oegstgeest, 8 Rattenkruid, Amsterdam, 200 De Rode October, Rotterdam, 2 0002 500 De Schakel, Rotterdam, 100-350

The Secret Messenger, Heerde, 1-75 Het Signaal, onbekend, 1 000 Slaet Op Den Trommele!, Utrecht, 2 000 De Sneeuwbal, Arnhem, 200-500 De Sneeuwbalbrief, Rotterdam, Deventer, Arnhem, 12-24 Spartacus, Amsterdam, onbekend De Stem Van Vrij Nederland, Tilburg, Bergen op Zoom, onbekend De Uilenspiegel Der Utrechtste Studenten, Utrecht, 100 De Vertegenwoordigers Van Alle Universiteiten en Hogescholen Aan De Studenten, Groningen, 300-1 000 Verzet, Haarlem, Apeldoorn, Nijkerk, 10 000

De Vonk, Amsterdam, 2 000 De Vonk, Haarlem, 900 De Vonk, Rotterdam, onbekend De Vonk, Utrecht, onbekend De Vonk, Den Haag, 500 Vrede-Vrijheid, Tilburg, onbekend Vrij Nederland, Amsterdam, 15 000 Vrije Jacht, Amsterdam, 100 De Vrije Katheder, Amsterdam, 2505 000 De Vrije Kunstenaar, Amsterdam, 3 000-5 000 De Vrije Stem, Raalte, 500 Vrije Stemmen Uit De Ganzestad, Goes, onbekend

Het Vrije Woord, Vlaardingen, 125-400 De Waarheid, Amsterdam, 7 000 De Waarheid, Arnhem, Veenendaal, onbekend Zuiveringszout, Amsterdam, 250 Z66, Breda, 250

Naamloze bladen:

-, Amsterdam, alleen voor familie -, Arnhem, 70 -, Bussum, 140-1200 -, Hollandsche Rading, 1? -, Nijmegen, 20 -, Rotterdam, 12-24

Hoe gevaarlijk was het werk voor een illegaal blad? De in 1990 verschenen 'Erelijst van gevallenen', vermeldt tot 30 januari 1943 al ruim tweehonderd mensen die werden gefusilleerd of waren overleden in gevangenschap, al dan niet in een Duits kamp. Het aantal gearresteerden lag nog veel hoger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden