Onder een aswolk van treurnis

Het splinternieuwe pad door de Grebbelinie voert langs een bewogen geschiedenis. Veel herinnert er aan de meidagen van 1940.

Haro Hielkema

In alle onschuld kabbelt de Nederrijn aan de Grebbeberg voorbij. Het water heeft geen weet van de geschiedenis die hier geschreven is, evenmin als de vogels in het struweel langs de rivier of de jonge kinderen die zich verheugen op hun bezoek aan Ouwehands Dierenpark. De zon schijnt, al is het nog fris. De winter is vergangen, het nieuwe leven is zichtbaar en hoorbaar aanwezig. Het beklimmen van de berg met mythische aandachtspunten voor een vermoorde prinses (Cunera) en een jagende koning (Fredeik V van Bohemen) is een waar genoegen.

Toch hangt er een aswolk van treurnis over deze erfenis uit de ijstijd. De historie van bitter oorlogsgeweld laat zich hier nooit meer uitwissen. Meer dan 500 Nederlandse militairen verloren in de meidagen van 1940 op en rond de berg het leven. Omdat zij met minimale middelen en volgens een oud maar nooit beproefd militair concept een vijandelijke overmacht moesten zien te weerstaan.

Juist dat stemt zo treurig op het splinternieuwe pad door de Grebbelinie. Ruim 50.000 Nederlandse soldaten hebben zich daar toen als helden gedragen en hielden het Duitse leger langer tegen dan menig sceptisch strateeg voor mogelijk had gehouden, maar hun missie was impossible. De verdedigingslinie was kort voor het uitbreken van de oorlog nog in allerijl gepimpt, maar in concept bleef de stelling gebaseerd op het brein van de 17de-eeuwse vestingbouwkundige Menno van Coehoorn. Die bedacht een aantal voor zijn tijd zeer vernuftige oplossingen om het rijkste en machtigste deel van ons land te beschermen tegen mogelijke buitenlandse aanvallen. Door water uit de Nederrijn in te laten in de Gelderse Vallei – tussen de Grebbeberg en Spakenburg aan de toenmalige Zuiderzee – zou er een waterlinie ontstaan, versterkt met forten, torens, dijken en muren. In 1744 was deze buffer gereed.

Bij de komst van het Franse leger in 1794 zou de waterlinie voor het eerst worden beproefd. Maar vanwege de strenge winter bevroor het ondergelopen gebied en hadden de Fransen een glibberige maar vrije doortocht. ’Holland’ werd bezet zonder slag of stoot. Na Napoleons vertrek raakte de Grebbelinie in verval; in 1926 werd ze als verdedigingswerk opgeheven. Door de toenemende oorlogsdreiging kreeg de linie in de jaren dertig weer een militair perspectief. In 1939 werden de oude verdedigingswerken hersteld en kwamen er, voor meer dan een miljoen gulden, betonnen kazematten.

Bij het aanbreken van de strenge winter van 1939-1940 was het werk nog lang niet klaar. Opnieuw speelde vorst de militairen parten en bleek de kwetsbaarheid van het inundatiesysteem. Na de winter werd nog hard gewerkt aan de stellingen.

Op vrijdagochtend 10 mei 1940 vielen de Duitsers Nederland binnen. De volgende nacht stonden zij al in Wageningen en begon het beschieten van de voorposten van de Grebbeberg. In één dag waren die opgeruimd of ontmanteld. Op zondag werd er hevig gevochten ten oosten van Veenendaal. De voorposten bij Scherpenzeel hielden nog kranig stand, maar op maandag zagen de militairen die zich op de Grebbeberg hadden ingegraven de hopeloosheid van hun missie in. Nu oogt kazemat S17 aan de Heimersteinselaan als een idyllisch plekje tussen hoog opgegroeide bomen en groene struiken. Maar voor de mannen in ’Stekelvarken 17’ moet het op 13 mei een hel geweest zijn toen zij de vijand vanaf de Grift in een spervuur van mitrailleurkogels en kanonschoten op zich af zagen komen.

In 2002 hebben vrijwilligers de kazemat in oude staat teruggebracht. Lees op de berg hoe traumatisch die meidagen van 1940 voor de Nederlandse soldaten is geweest. Daarna kun je al die herinneringen laten verwaaien in een lange mars langs de Grift of Grebbe, die bijna tot in het centrum van Veenendaal duurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden