Onder de grote kosmische leegte

Hari Kunzru zoekt het geheimzinnige verband waarin alle mensen figureren

Een complexe, meeslepende roman over onze vruchteloze behoefte aan samenhang en betekenis

Ergens halverwege de roman 'Coyote' van de Engelse schrijver Hari Kunzru krijgen de Amerikaanse hoofdpersonen, het stel Jaz en Lisa, een conflict over de besnijdenis van hun zoontje Raj. Jaz is een geboren sikh, Lisa is van Joodse komaf, beiden doen ze nergens meer aan. Toch wil Lisa dat Raj besneden wordt. "Doe niet zo lullig. Het is een symbool. Zo was er... de holocaust, de pogroms. Als ik dít niet voor hem deed, zouden ze gewonnen hebben. Al die schoften die ons wilden laten verdwijnen." Jaz is faliekant tegen: "Maar hoe zit het dan met míjn cultuur? Hoe zit het met onze goeroe Arjan Dev, die door de Mughals werd geëxecuteerd omdat hij weigerde de tekst van ons heilige boek te veranderen? Of goeroe Tegh Bahadur, die zo wreed werd gemarteld dat hij in het geheim moest worden gecremeerd? De sikhs zijn ook vervolgd. De moslims hebben geprobeerd ons met geweld te bekeren. Ze hebben geprobeerd ons te dwíngen tot besnijdenis. Begrijp je dat wel?"

Dit cross-culturele geruzie trof me in het bijzonder omdat het iets zegt over onze wereld. Hoe meer we van elkaar weten en met elkaar vermengd en verbonden raken, hoe moeilijker het wordt om nog iets te beslissen, ergens voor of tegen te zijn. Lisa meent dat de Joodse ervaring 'iets bijzonders' is, Jas vindt dat hij op dezelfde manier zijn cultuur kan verdedigen. Wij in het Westen zijn geneigd met Lisa de Holocaust als een unieke gebeurtenis te zien, maar hoe meer we van vervolgingen en volkerenmoorden elders te weten komen, hoe betwistbaarder die exclusieve positie allicht wordt.

Dat is een gevolg van wat je kunt noemen interconnectiviteit. Alles raakt met alles verbonden, niets staat meer op zichzelf. Dat geldt voor de techniek en de economie, het geldt ook voor de menselijke ervaring en geschiedenis. Over dit verschijnsel gaat 'Coyote', de Nederlandse vertaling van 'Gods without men'. In de oorspronkelijke titel ligt het accent op de goden, in de vertaling op de zwervende mens.

Jaz en Lisa's autistische zoontje Raj verdwijnt spoorloos tijdens een vakantie in de Mojave-woestijn. Na een maandenlange wanhopige zoektocht wordt het ventje onverwacht en zonder verklaring door een Irakese vluchtelinge in een militair kamp aangetroffen. Raj is totaal veranderd, hij lacht, hij leert praten, hij lijkt van een nieuwe, positieve geest bezield. Jas heeft het gevoel dat dit een andere Raj is dan die ze zijn kwijtgeraakt, wat is er gebeurd?

Inmiddels is de lezer, interconnectief, geconfronteerd met alle mogelijke andere levens en gebeurtenissen die verbonden zijn met de plek van Rajs verdwijnen. 1775, een Spaanse missionaris krijgt er een visioen van een engel. 1871, een mormoonse mijnwerker sterft er aan kwikvergiftiging. 1920, een onderzoeker van indianentalen probeert zich te wreken op een indiaan die er met zijn vrouw vandoor is. 1942 de linguïst wordt opgespoord en min of meer per ongeluk gedood. 1947, een voormalig luchtvaartingenieur zet een station op dat buitenaardse wezens moet opvangen. 1958, ufo-gelovigen proberen contact te maken met het buitenaardse, een meisje verdwijnt, meegenomen door aliens? 1968, een hippie-commune slaat er zijn tenten op. 2008, een Engelse popster, lid van de oude commune aldaar, verbrandt in z'n motel, het Irakese meisje vindt Raj. Al deze verschillende gebeurtenissen rond dezelfde locatie, Pinnacles geheten, heeft Kunzru door elkaar gehusseld, ten teken dat we ons op een door de eeuwen heen mysterieuze en magische plek bevinden, een plek waar volgens de Engelse titel de goden het voor het zeggen hebben, en waar de mens slechts een passerende speelbal is.

Kunzru is een meeslepend verteller, hij geeft al zijn verhalen en personages het volle pond. De idealistische hippies beschrijft hij met dezelfde dosis inlevingsvermogen als de racistische mormoon of de wonderlijke ufo-aanhangers , dat laatste overigens niet tot mijn vreugde, het blijft voor mij toch lachwekkend abacadabra in deze sf-achtige passages.

Je zou zelfs kunnen menen dat Kunzru een soort oefeningen in culturele en historische diversiteit schrijft. Maar nee, het gaat hem tenslotte om het grote verband waarin al die verhalen figureren, de menselijke woestenij waarin ten slotte goden het voor het zeggen hebben. Niet toevallig is Jaz in dienst van een firma die een immens computersysteem ontwikkelt dat alle economische en politiek-maatschappelijke gegevens op aarde verzamelt en interpreteert om vervolgens voorspellingen over de beurs te doen, het soort ultieme databank waar internet, youTube, Facebook naar lijken vooruit te wijzen. Als Jas erachter komt dat het systeem manipuleert en slachtoffers maakt, wil hij er niks meer mee te maken hebben, maar ook zonder zijn morele bezwaar klapt het systeem ten slotte in elkaar.

Het lijkt een opgeheven vingertje van Kunzru tegen ons technologisch universum waarin iedereen alles probeert te beheersen, maar het gaat verder, ook de mens met al zijn verhaaltjes, obsessies en controledwang dwaalt tenslotte in een dorre woestijn waar ongrijpbare machten het voor het zeggen hebben.

Jaz veronderstelt dat zijn zoontje Raj door een of andere buitenaardse of goddelijke geest is ontvoerd en getransformeerd. Hij dwingt zijn gezin terug te gaan naar de plek waar Raj verdween. Dit treffen ze er aan: "Niets wees erop dat er iets loos was. Er was geen wolk, geen vuurzuil, geen giftige waas. De lucht was blauw. Voor hen lag slechts een grote leegte, een afwezigheid. Er was daar helemaal niets." Dat lijken ontnuchterende slotwoorden maar in feite behelzen ze precies de boodschap van Kunzru: tegenover de schijnbare volheid van het menselijk bestaan, met zijn geschiedenissen, zijn verlangen om alles met elkaar te verbinden en het wereldraadsel op te lossen, stellen de Goden, de geheimzinnige machten boven ons, hun niets en hun afwezigheid.

Wie 'Coyote' leest, krijgt het gevoel dat de mens als een wanhopige prairiewolf door de woestijn zwerft op zoek naar houvast en vervulling, terwijl boven hem en om hem heen het antwoord van de ultieme kosmische leegte zich uitspant. Meer dan een mooie en complexe roman is 'Coyote' een boek dat die gedachte wil verbreiden.

Hari Kunzru: Coyote (Gods Without Men) Vertaald door Rob van der Veer en Anneke Bok. Podium, Amsterdam; 496 blz. € 25

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden