Reportage

Onder Bolsonaro is het in de Braziliaanse favela's vrij schieten op drugsdealers

Agenten patrouilleren in de wijk Manguinhos te Rio de Janeiro. Beeld AFP

De politie in Brazilië krijgt een vrijbrief van politici om in de favela’s op vermoedelijke dealers te schieten. Bewoners vrezen voor hun veiligheid. ‘We lopen gevaar.’

Bij elk steegje steken de politieagenten de loop van hun geweer omhoog en richten ze. Collega’s staan met getrokken pistool op een straathoek en turen naar de ramen van de bovenste verdiepingen van de schamele huizen, verdacht op een mogelijke schutter. Langslopende bewoners versnellen hun pas. 

De politie is in Manguinhos, een sloppenwijk in het noorden van Rio de Janeiro, om drie schietpartijen te onderzoeken: twee jonge bewoners zijn begin februari doodgeschoten, een derde raakte gewond aan zijn borst en kon na behandeling in het ziekenhuis weer naar huis. De mensen in Manguinhos zijn ervan overtuigd dat het de politie zelf is die hierachter zit.

Sluipschutters

Driehonderd meter verderop ligt een enorm complex, van waaruit de agenten in Manguinhos opereren –  ook de rechercheurs die vandaag onderzoek doen, komen er vandaan. In het complex staat een toren, die volgens bewoners door sluipschutters (in dienst van de politie) wordt gebruikt om op de wijk te schieten.

Het idee om sluipschutters in te zetten tegen gewapende drugsdealers komt uit de koker van gouverneur Wilson Witzel van de deelstaat Rio de Janeiro. Hij werd bij de verkiezingen in oktober gekozen omdat hij beloofde met straffe hand een eind te maken aan de criminaliteit. De jonge gewapende dealers uit de arme wijken zijn volgens de nieuwbakken gouverneur terroristen op wie je mag schieten. Letterlijk zei de gouverneur tijdens de verkiezingscampagne: “Ik verdedig liever een politieman in de rechtbank, dan dat ik naar zijn begrafenis ga.” 

No-nonsensebeleid

De redeneertrant van Witzel past in het no-nonsensebeleid van Brazilië’s populistisch-rechtse president Jair Bolsonaro, die net als Witzel in januari is aangetreden. Ook hij is onder meer gekozen omdat veel mensen het geweld op straat beu zijn en geen andere uitweg zien dan de harde hand. Vooral van linkse zijde klinkt kritiek: Bolsonaro en Witzel nemen het met de mensenrechten niet zo nauw. De politie haalde altijd al snel de trekker over, maar nu krijgen agenten expliciete toestemming van politiek bestuurders.

Een Braziliaanse politieactie in de wijk Manguinhos.Beeld ANP

De man die eerder gewond raakte, is een 22-jarige bouwvakker die kokoswater voor zijn zoontje stond te kopen toen de kogel hem van achteren doorboorde. Op straat bij de plaats delict meten de rechercheurs zijn postuur en de hoogte van het kogelgat in de muur, een meter van hem vandaan. De man lijkt met zijn tengere lijf niet ouder dan vijftien, zijn ogen schieten op en neer terwijl hij vragen van de rechercheurs beantwoordt. Ook hij denkt dat hij vanuit de toren is beschoten. Hij draagt een bivakmuts om onherkenbaar te blijven, bang voor vergelding als hij met naam en toenaam in de publiciteit komt.

Een buurtbewoonster slaat het tafereel gade. Ze maakt deel uit van de organisatie Moeders van Manguinhos en is een van de weinige mensen die durven te praten. Maar haar naam wil ze niet in de krant terugzien. “Er was geen schotenwisseling”, zegt ze met grote stelligheid, doelend op schietpartijen die regelmatig tussen politie en drugsbendes plaatsvinden. “Iemand heeft op deze mensen geschoten. Op deze plek komen de hele dag veel mensen langs, mijn eigen­­ kinderen passeren hier ook.” 

De familie van een van de omgekomen slachtoffers is vertrokken, uit angst voor problemen met de politie, vervolgt ze. “Maar we moeten praten, omdat we allemaal gevaar lopen.” Ze hoopt dat de daders worden gestraft, maar vreest dat dit het zoveelste incident is waarbij nooit opgehelderd zal worden wat er is gebeurd omdat de daders geen bewoners zijn, maar de politie zelf.

Mitrailleurs

Manguinhos is maar een van de voorbeelden van incidenten die de laatste weken in het nieuws kwamen. De meeste aandacht kreeg een voorval in de favela Fallet, omdat er minstens vijftien personen omkwamen bij schietgeweld, het grootste aantal sinds dertig jaar bij één incident. Volgens de politie waren er in Fallet confrontaties met drugsbendes. Gouverneur Witzel liet via sociale media weten achter de agenten te staan: “Wat in Fallet is gebeurd was een legitieme actie van de politie. Ze handelde om de goede burgers te verdedigen”, zei Witzel. “We gaan niet langer toestaan dat boeven met vuurwapens van groot kaliber, mitrailleurs, pistolen en granaten onze maatschappij aanvallen.”

Maar half februari doken er berichten op dat op de lichamen van de doodgeschoten mensen in Fallet sporen van marteling waren aangetroffen. Daarvoor hadden bewoners al gezegd dat tien drugsdealers die zich hadden overgegeven aan de politie, alsnog waren geëxecuteerd.

Sílvia Ramos, sociaal wetenschapster aan de Universiteit Cândido Mendes, is bezorgd: “Het Openbaar Ministerie is verantwoordelijk voor het onderzoeken van excessen in het politieoptreden, maar heeft daarin weinig gedrevenheid laten zien. Binnen de politie zelf blijft veel wangedrag ongestraft, dus de burgers zijn hun vertrouwen kwijt. Dat er sluipschutters worden ingezet is een zeer ernstige beschuldiging, een moord als in een terreurfilm, die tot de bodem moet worden uitgezocht. Het is erg belangrijk dat de favelabewoners en de pers er bovenop zitten.”

De naam van de vrouw die lid is van Moeders van Manguinhos is bij de redactie­­ bekend.

Lees ook:

Zwarte kiezers in Brazilië voelen zich verwaarloosd door links

Ook veel zwarte kiezers stemmen op de rechts-populistische Jair Bolsonaro, omdat ‘links’ de bewoners van arme wijken heeft verwaarloosd. De kans is groot dat de populist de verkiezingen zondag wint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden