Onbewuste voornemens

We willen veel, maar toch houden we de meeste veranderingen niet vol. Hoe komt dat? Schrijver en trainer Ben Tiggelaar legt uit.

Mensen houden van lijstjes. Weinig dingen geven meer voldoening dan aan het eind van de dag al je plannen gerealiseerd te hebben. Maar wanneer we plannen maken voor onszelf, wat we persoonlijk zouden willen realiseren of veranderen, dan is het opeens veel moeilijker een to-do-lijst op te stellen en af te vinken. Elk jaar komen we met nieuwe voornemens, die het jaar daarop vaak in de herkansing gaan: stoppen met roken, een betere balans tussen werk en privé of het tonen van meer ambitie.

Ben Tiggelaar (41) houdt zich bezig met gedragsverandering en promoveerde dit jaar aan de Vrije Universiteit op het onderwerp gedragsgerichte interventies bij verandering in organisaties. Niet voor niets is de ondertitel van zijn succesvolle boek ’Dromen, durven, doen’ (meer dan 200.000 exemplaren) ’Het managen van de lastigste persoon op aarde: jezelf’.

Zijn aanpak is even eenvoudig als doeltreffend: hij onderzoekt actuele psychologische inzichten en past die op een toegankelijke manier toe op het bedrijfsleven. Hij komt met rijtjes, aansprekende voorbeelden en een plan van aanpak.

Op zijn site legt hij, keurig in het pak, geduldig en enthousiast, maar met stevige vaart de principes uit van gedragsverandering. Hoewel hij geen gouden bergen belooft, geeft hij zijn luisteraars iets anders mee: manieren waarop ze met succes nieuwe en effectieve gewoontes kunnen ontwikkelen.

„We willen heel veel”, zegt Tiggelaar. „Maar toch houden we de meeste veranderingen niet vol.”

Slechts ongeveer 5 procent van ons gedrag is bewust gepland. De rest bestaat uit onbewust automatisch gedrag. Dit is het gedrag dat we op de automatische piloot vertonen, schrijft Tiggelaar in zijn boek.

Dat onbewuste gedrag is doorgaans gericht op het hier en nu en niet op resultaten op langere termijn. We laten goede voornemens snel varen omdat we automatisch een afkeer hebben van gedrag dat meteen vervelend voelt.

Als voorbeeld noemt hij bedrijven die een strategie bedenken voor de komende vijf jaar. Tiggelaar: „Vaak betekent dit dat je nú je schouders eronder moet zetten, maar dat het resultaat pas veel later komt. Het voelt vervelend als je niet meteen resultaat ziet. Dat gevoel heeft meer invloed op je onbewuste gedrag dan de tevredenheid die je op den duur zult ervaren als je je doel hebt bereikt. Positieve resultaten bereiken vergt bijna altijd een langetermijninvestering.”

Tiggelaar is naast een succesvol schrijver – van boeken, columns en een scheurkalender – een gedreven spreker. Zijn ideeën over gedragsverandering heeft hij al gedeeld met meer dan tienduizend managers, en een volgende publieksseminar voor 1500 mensen is al gepland.

Toch ligt zijn passie bij de workshops en seminars die gericht zijn op managers en leidinggevenden. „Ik vind leiderschap in bedrijven heel interessant”, vertelt hij. „Leiders hebben de verantwoordelijkheid hun organisatie goed te laten functioneren. Maar hoe vaak hoor je niet dat dit op z’n minst gebrekkig gebeurt? Een groot deel van ons leven besteden we aan ons werk, maar toch voelen veel mensen zich er ongelukkig, knokken voor werk dat later niet relevant blijkt, verpesten hun relatie thuis ermee en worden ontslagen: hoe je je werk ervaart en doet heeft veel invloed op je leven. De fundamentele kenmerken die voor privéveranderingen gelden, zijn ook toepasbaar op het werk.”

Tijdens zijn promotieonderzoek werd keer op keer bevestigd dat het van bovenaf managen van gedragsverandering nauwelijks haalbaar is. En ook als we zelf gemotiveerd zijn om te veranderen, mislukken tal van pogingen. Veranderen kost nu eenmaal aandacht, tijd en energie.

Hij maakt zich weinig illusies over de innerlijke kracht van de mens om te veranderen. We willen veel, maar doen uiteindelijk weinig. „Martin Seligman, een hoogleraar in de psychologie aan de Universiteit van Pennsylvania, stelt vast dat zoiets ogenschijnlijk eenvoudig als het veranderen van je eetpatroon heel ingewikkeld is. Ingewikkelder bijvoorbeeld dan gevoelens van stress bestrijden of vormen van depressie. Een van zijn conclusies is dat hoe langer je in een patroon zit, hoe moeilijker het is een verandering te bewerkstelligen.”

Toch komt Tiggelaar wel met een positieve boodschap: je kunt best veranderen, als je je daarbij maar niet alleen richt op het niveau van bewuste voornemens.

Nog meer goed nieuws voor mensen op kantoor: werkgerelateerde veranderingen zijn zelfs nog iets makkelijker te realiseren dan veranderingen thuis. Al is het maar omdat we vaak minder vastgeroest zitten in werkpatronen dan in privégewoontes. „Je kunt bijvoorbeeld besluiten van werkomgeving te veranderen. Of je kiest ervoor de prikkels in je omgeving te reorganiseren. Dat kan door het maken van afspraken met collega’s, maar ook door het slim gebruiken van je agenda. Een voorbeeld: aan het begin van de dag neem je tien minuten om je werkdag in te plannen. Je ruimt tijd in voor zaken die nu urgent zijn. Maar je plant ook een uur om aandacht en tijd te besteden aan zaken die belangrijk zijn op de langere termijn.”

Het zijn oplossingen dicht bij huis. Die steken bleekjes af bij de veranderingen die we het liefste willen: echte, grote veranderingen. We hopen op lumineuze ideeën in de categorie van Mark Zuckerberg of we zouden wel net zo succesvol willen zijn als Bill Gates. Dat is niet verwonderlijk in een samenleving met een stevig geloof in de maakbaarheid.

„Toch bepalen kleine handelingen je geluk en effectiviteit”, meent Tiggelaar. „Hoewel die handelingen vaak niet zo opvallend zijn. Gedragsverandering is pas mogelijk als we meer realistisch naar onze situatie kijken.”

Een individu is zijn eigen beste voorbeeld, vindt hij. „Vaak worden succesvolle mensen gezien als inspiratiebron, maar voor veel mensen werkt dat verlammend. Als ik mensen vraag een wilde, spannende ambitie op papier te zetten, vallen ze vaak stil.”

Wil je toch hogere doelen stellen, kijk dan naar mensen die op je lijken, adviseert Tiggelaar. „Kijk met welk gedrag zij hun successen creëren.”

Als je jezelf als rolmodel neemt, kun je effectieve veranderingen bereiken op korte termijn, is zijn overtuiging. De aanpak is als volgt: mensen moeten de momenten onderzoeken waar ze zelf een neergaande lijn wisten om te buigen naar een opgaande lijn. „Wanneer je weet wát je op dat moment deed, en hoe je dat deed, krijg je zicht op je talenten. Als je gedragsdoelen bedenkt die dicht bij huis liggen, kun je er zeker van zijn dat je ze zelf kunt realiseren, want je hebt het al eerder gedaan.”

In creatieve processen moeten mensen out of the box leren denken, maar volgens Tiggelaar zouden mensen juist nauwkeuriger in the box moeten zoeken als ze willen veranderen.

Mensen kunnen veranderingen bewerkstelligen door zicht te krijgen op eigen optimale prestaties én daarin ook hun beperkingen te onderkennen. „Je sociale omgeving staat niet los van wat je wilt. Je kunt enerzijds tijd willen doorbrengen met je kinderen, maar anderzijds ook een seminar willen bezoeken. Dat betekent dat je keuzes moet maken. Zelf richt ik me niet op werk in het buitenland. Dat komt wel na mijn vijftigste. Je hebt maar een beperkt aantal uren tot je beschikking en de vraag is wat je echt belangrijk vindt. De rest valt over de rand.”

Wanneer je een reëel doel hebt gekozen, komt het aan op bekrachtiging van je gedrag. Het gewenste gedrag moet wortel schieten. „Met het aanleren of aanpassen van de eenvoudigste gewoontes zijn we gemiddeld vaak al twee maanden bezig. Complexer gedrag kost meer tijd.” Om een gewoonte te verankeren in automatisch gedrag is een van de technieken het werken met, jawel, lijstjes. Soms moet je lange tijd je gedrag en je resultaten meten om je persoonlijke winst te kunnen behouden. „Kijk daarbij niet naar je doelen, maar hou dagelijks bij of je het gedrag vertoont dat je wilt. Zo werk je elke dag eenvoudig en effectief aan je persoonlijke vooruitgang.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden