Onbevangenheid op het spel in de opinies

Tussen lastige bedrijven door waren we donderdag in het Persmuseum in Amsterdam voor de opening van de rondreizende tentoonstelling ’Politiek in prent 2005’. Leerlingen uit het voortgezet onderwijs reikten een prijs uit aan de tekenaar Djanko. Hij was blij: het Algemeen Dagblad had hem net aan de kant gezet en dit was voor hem meer dan een schrale troost.

De twee meisjes van de jury zeiden dat ze op drie dingen hadden gelet: het moet duidelijk zijn waar het over gaat, het moet je ook na een tijdje nog wat zeggen en er moet ’iets van humor’ in zitten. De winnaar zelf zei in zijn dankwoord dat het voor zijn werk van het grootste belang is onbevangen naar de wereld te blijven kijken.

Mij was gevraagd de tentoonstelling (met ook veel werk van onze tekenaars Len Munnik, Tom Janssen en Berend Vonk) te openen. Voor de gelegenheid had ik de twaalf Deense cartoons over Mohammed tevoorschijn gehaald. Het ging nu niet over vrijheden, maar over de tekeningen zelf –ik was tenslotte onder tekenaars en liefhebbers. Hoe duidelijk, blijvend actueel en geestig waren ze nu eigenlijk?

Eén voor één hebben we ze nog eens bekeken. Mijn conclusie was dat maar weinig tekeningen konden voldoen aan de drie criteria van de jonge jury. Vooral de humor komt er bekaaid af. Verreweg de leukste was de veel geciteerde (en in deze krant ook getoonde) tekening waarop geblakerde zelfmoordterroristen zich aandienen bij de hemelpoort waar zij, van iemand die Mohammed zou kunnen zijn, te horen krijgen dat de maagden op zijn. De rest was een stuk minder.

Humor is een belangrijk wapen. Het maakt ook de ernstigste gebeurtenissen verteerbaarder zonder afbreuk te doen aan de kracht van opinie. Ik ontvang regelmatig kritiek op columns, zelden op cartoons. Lezers nemen het gesproken woord ernstiger en kunnen spot en ironie in teksten soms slecht verstaan. Van cartoons verwachten zij niet anders. Het betekent niet dat politieke tekeningen per se onschuldiger zijn –integendeel, blijkt uit de Deense affaire.

Het was ook een bewuste provocatie. Flemming Rose, chef van de redactie cultuur van Jyllands Posten, had het initiatief genomen „om de zelfopgelegde grenzen aan de meningsuiting, die krapper leken te worden, te verruimen.” In een artikel in de Washington Post (op 20 februari ook gepubliceerd in NRC Handelsblad) schreef hij dat het een legitiem onderwerp was. Dat is het natuurlijk ook: zelfcensuur is zeer onbehaaglijk.

De vraag is wel of Rose de grenzen heeft verruimd of versmald. Hij vroeg 25 cartoonisten ’om Mohammed te tekenen zoals u hem ziet’. Volgens onze medewerkster in Denemarken, Petra Sjouwerman, weigerde een aantal omdat zij beducht waren voor gevolgen, de beweegredenen van de krant niet vertrouwden of het honorarium (iets meer dan honderd euro) te laag vonden.

En de twaalf tekenaars die meededen hielden zich ook niet allemaal aan de opdracht. Drie tekenaars staken de draak met het initiatief (op een tekening staat een leerling, Mohammed, genaamd voor het schoolbord waarop gekalkt staat dat Jyllands Posten een reactionare krant is). Op zeven tekeningen komt de vermoedelijke profeet voor. Op twee daarvan wordt een verband gelegd tussen islam en terreur. Op een tekening komt de onderdrukking van de vrouw aan bod. De rest is neutraal. We zien een cartoonist gebogen over de tekentafel met het angstzweet op het voorhoofd werkend aan een portret van man met baard en tulband. In de reacties maakte dat geen verschil: ook de tekenaar die juist de krant had verketterd werd bedreigd. Hoewel de meeste tekeningen zelfs geen gevoel van krenking rechtvaardigen, is alles over één kam geschoren omdat het deel uitmaakte van wat Flemming Rose zelf ’geen vrijblijvende provocatie’ noemde. En dat verklaart misschien ook waarom de meeste tekeningen niet zo geslaagd zijn. Geestiger waren vooral de tekeningen die later over de affaire zijn gemaakt, ook in onze krant. Het beste werk ontstaat vermoedelijk toch in de onbevangenheid waar tekenaar Djanko over sprak. Het is al lastig genoeg om onbevangen te opiniëren als het over de islam gaat. Het wordt nog lastiger als je je daarbij voor een karretje laat spannen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden