Onbeschrijfelijk saudade-gevoel

Eind deze maand begint in het Nederlands Filmmuseum een Marcello Mastroianni-retrospectief. Als opmaat voor dat festijn gaat vandaag 'Voyage au début du monde' (1997) van de bijna 90-jarige Portugees Manoel de Oliveira in première. Mastroianni, die kort na de opnamen overleed, speelde er zijn laatste rol in.

HANS KROON

De Oliveira thematiseert in deze prachtige film het begrip saudade. Een Nederlander die dat wil doorgronden, komt onvermijdelijk terecht bij de in Nederland wonende Portugese schrijver J. Rentes de Carvalho. In zijn 'Portugal, een gids voor vrienden' omschrijft hij saudade als volgt: “Het zeer Portugese en onbeschrijfelijke gevoel van nostalgie, ontevredenheid, het willen van iets totaals, tegelijk opluchting en droefenis vanwege de pijn en liefde die geweest zijn, die nog zullen komen en die nooit zullen komen.” In zijn 'Reis naar het begin van de wereld' laat De Oliveira ons dit onbeschrijfelijke gevoel nu ondergaan.

De oude Portugese regisseur Manoel (een breekbare Mastroianni met kruk en witte hoed) en drie Franse acteurs zijn in Portugal betrokken bij een Frans-Portugese co-productie. Een van de acteurs, de in Frankrijk geboren en getogen Afonso (gespeeld door Jean Yves Gautier heeft een (overleden) Portugese vader en wil het dorpje bezoeken waar zijn vader vandaan kwam en diens zus nog woont.

De regisseur en acteurs stappen in een auto. Op weg naar het dorpje maken ze tussenstops op plekken die in Manoels leven een belangrijke rol speelden. Zo stappen ze uit bij een jezuïeteninternaat, een in verval geraakt luxe-hotel, een houten beeld dat in zijn eentje de last van de wereld torst en bij een eeuwenoud bruggetje over een beek. Bij al die stops, - het zijn net staties van het menselijke leven en lijden - beroert De Oliveira via de in prachtige teksten terugblikkende Manoel en zijn welbespraakte gesprekspartners een facet van de saudade. Het hoogtepunt van zijn evocatie bereikt de regisseur in het door God en jonge mensen verlaten gehucht, waar de tante van Afonso haar leven slijt.

Lang weigert ze te geloven dat hij haar neef is, omdat hij geen Portugees spreekt. Wanneer ze er eindelijk van overtuigd is met een bloedverwant van doen te hebben, benoemt ze de kern (vermoed ik) van het saudade-gevoel: “Wie denkt er aan de mensen in dit afgelegen deel van de wereld? Als wij gestorven zijn wordt het land niet meer bewerkt. Het leven loopt hier naar zijn einde. We keren terug naar het begin der tijden.”

Het is verleidelijk om 'Voyage au début du monde' te zien als een biografie van de stokoude regisseur De Oliveira en/of de op sterven na dode Mastroianni. Daarmee wordt de film echter geen recht gedaan. Alles en iedereen namelijk staat in dienst van het oproepen van het saudade-gevoel. Zo ook de prachtige vormgeving van cameraman Renato Berta. Zijn lange shots vanuit de auto tijdens de tocht maken het reizen door het menselijke leven perfect voelbaar: zijn van net iets te licht tot onwaarschijnlijk grauw variërende kleuren drukken doeltreffend uit dat we niet door een echt, maar door een geestelijk landschap trekken.

Wie dit jaar op vakantie naar Portugal gaat, dient niet alleen Rentes de Carvalho's 'reisgids' mee te nemen maar moet ook, alvorens af te reizen, De Oliveira's 'reisfilm' bekijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden