Onberispelijk college over leven en werk van Erasmus

Hans Trapman: Erasmus. Een hoorcollege over zijn leven, oeuvre en de invloed van zijn denken. Uitgeverij: Home Academy. Luisterduur: 4 uur; euro26,21

De spreker
Theoloog Hans Trapman is emeritus bijzonder hoogleraar cultuurgeschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij was lange tijd betrokken bij de uitgave van Erasmus' Opera Omnia (Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis, KNAW). Hij publiceerde onder meer 'Het Land van Erasmus' (1999) en 'Wijze Dwaasheid. Vijfhonderd jaar Lof der Zotheid in Nederland' (2011).

Stelling van dit hoorcollege
Iedereen kent de naam Erasmus, maar we hebben een kenner nodig om ons te vertellen wie hij was en waar hij werkelijk voor stond. In Rotterdam is Erasmus onder meer de naamgever van een universiteit en een brug. Het Erasmus-beurzensysteem faciliteert de internationale uitwisseling van miljoenen studenten. En de prestigieuze Erasmusprijs wordt jaarlijks door de koning uitgereikt aan mensen die 'ondogmatisch, kritisch denken' en die bijdragen aan 'culturele veelvormigheid en tolerantie'. Maar in hoeverre zijn deze waarden in overeenstemming met Erasmus' leven en werk?

In vier colleges op cd loodst Hans Trapman ons door Erasmus' leven en werk. Belangrijkste conclusie: Desiderius Erasmus (ca. 1466-1536) was niet alleen een toonbeeld van tolerantie, maar ook een vernieuwer van kerk en theologie. Hij hield zich bezig met tal van onderwerpen, zoals taal en stijl, opvoeding en onderwijs, etiquette en ethiek, Bijbel en kerk.

Illustratief in dit verband is de betekenis van het bijvoeglijk naamwoord 'Erasmiaans'. Dat woord staat nu voor 'gematigd, ruimdenkend, tolerant'. Oorspronkelijk, zo vertelt Trapman, betekende het iets heel anders: 'volmaakt van stijl'. De geboren Nederlander (of Erasmus Rotterdammer was, is niet zeker, alleen dat hij zich zo noemde) heeft nooit een zin in het Nederlands gepubliceerd, enkel in het Latijn - samen met Grieks de enige werkelijke taal in zijn ogen. Hij schreef zelf in een onberispelijke stijl en maakte naam als schrijver van een soort stijlboek over het juiste gebruik van spreekwoorden.

Mooiste zin
'Hoe katholiek Erasmus zelf ook wilde zijn, zijn sympathisanten bevonden zich vooral in min of meer liberale protestantse groeperingen, zoals de remonstranten.'

In zinnen als deze laat Trapman, die net zo onberispelijk formuleert als zijn geleerde studie-onderwerp, de ironie van de geschiedenis zien. Erasmus was weliswaar kritisch over het monnikendom (hij suggereerde dat hij zelf onwetend ingetreden was), overdreven ceremonieel en allerlei middeleeuwse theologie, maar hij was beslist niet tegen de katholieke kerk. In tegendeel: hij heeft zich zijn hele leven ingezet om de eenheid van de kerk te beschermen.

Tot zijn frustratie waren het juist de protestanten die met hem wegliepen. In de zestiende eeuw deed het volgende gezegde de ronde: 'Erasmus heeft het ei gelegd, Luther heeft het uitgebroed'.

Trapman citeert vermakelijk uit de briefwisseling tussen beiden. Erasmus bekritiseerde Luther om zijn compromisloze en felle houding. Maar: de kerkelijke misstanden die Luther aan de kaak wilde stellen, waren ook Erasmus een doorn in het oog.

Erasmus' gematigde opstelling maakte hem bij beide partijen niet geliefder: protestanten verweten hem dat hij niet voor Luther koos, katholieken vonden hem een verkapte lutheraan.

Reden om dit college niet te beluisteren
Trapman wil de luisteraar stimuleren om zelf Erasmus te gaan lezen. Dat kan je natuurlijk ook meteen doen. De 'Lof der zotheid' wordt nog steeds herdrukt. Ook al zo'n boek dat vaak verkeerd begrepen is, volgens Trapman. Een door en door religieus boek, afwijkend van toon, maar met dezelfde strekking als Erasmus' eerdere 'Handboek van de christenstrijder'.

Reden om dit college wel te beluisteren
Het is interessant om een denker die we allemaal van naam kennen, eens wat beter te leren kennen. Om te constateren dat het inderdaad niet verkeerd is om Erasmus met tolerantie te associëren, mits dat woord geen holle frase wordt die elke tegenstelling moet maskeren. Erasmus pleitte weliswaar voor mildheid ten aanzien van andersdenkenden, maar dat wil niet zeggen dat hij hun opvattingen overnam of zijn eigen opvattingen inslikte.

Zoals Trapman zijn college afsluit: 'Ik denk dat Erasmus toch als inspirator van tolerantie kan blijven gelden, althans: van werkelijke tolerantie, die betrekking heeft op personen of ideeën waar men niets van moet hebben.'

Trouw tipt
1. Verkeerde plaats, verkeerde tijd Ton Derksen

2. Wijsgerige ethiek Govert den Hartogh, Frans Jacobs, Theo van Willigenburg

3. Erasmus. Een hoorcollege over zijn leven. Hans Trapman

4. Klassiek Anton van Hooff

5. Verlichting in Nederland 1650- 1850 Jan Wim Buisman (red.)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden