Onbekende wereld wordt intrigerend opengelegd beeldende kunst

'Zuiderkruis', t/m 30 jan. Stedelijk Museum in Amsterdam, dag. 11-17 uur. Cat. f 15.

Zo mocht Zuid-Afrika deze zomer een omvangrijke groep deelnemers naar de Biennale van Venetie afvaardigen. Daar bewees hun werk zijn actualiteit door in te haken op het thema 'culturele verbroedering', een van de vele kaders waarbinnen de internationale kunstmanifestatie zich afspeelde. Omdat het werk toch in het buitenland was, werd besloten de tentoonstelling officieel op reis te sturen. Het Stedelijk Museum in Amsterdam heeft de primeur met een overzicht van 27 kunstenaars.

Hoe clichematig het ook klinkt, in het Stedelijk krijgt het begrip culturele verbroedering ook inhoudelijk een bijzondere betekenis. Deze eerste presentatie van Zuidafrikaanse kunst bevat een dwarsdoorsnee van uiteenlopende ideeen over beeldende kunst, waarbij niet hoeft te worden gekeken naar raciale, politieke of maatschappelijke afkomst. Het is om die reden ook geen politiek manifest geworden. Er zijn politieke stellingnames te zien, want het verleden is niet snel te vergeten, maar politiek is allang niet meer het enige centrale thema. Deze Zuidafrikanen zijn, als alle kunstenaars, ook met vragen van existentiele of louter schilderkunstige aard bezig.

Het is juist de culturele boycot geweest die de Zuidafrikaanse kunstenaar er toe heeft gebracht zich met zaken van existentiele aard bezig te houden. Dat roept de vraag op of de boycot, die alle partijen trof, wel zo'n positieve bijdrage aan het streven tot opheffing van de apartheid heeft geleverd. Wie in Zuid Afrika achterbleef - de expositie bevat ook werk van ballingen - bleef verstoken van informatie over buitenlandse ontwikkelingen. Niet in staat zijn plaats in de kunstgeschiedenis te bepalen, moest de Zuidafrikaanse kunstenaar ronddolen in een cultuur die geen enkele richting kende. Daar zat tenminste een goede kant aan: zonder navelstaarderig te worden, ging hij zich afvragen wat zijn identiteit was. Zwart en blank onderzocht zijn culturele wortels, daarbij uitkomend op de Afrikaner geschiedenis. De huidige Zuidafrikaanse kunst is dus vooral een identiteitsvraagstuk, waarbij de afkomst nader bepaald wordt om uiteindelijk een gezamenlijke toekomst te hebben.

Duidelijk is dat te zien bij Andries Botha, die genspireerd werd door de bouwkunst van de Zoeloe-vrouwen uit het gebied van de Drakensberg. Zij passen bij de bouw van hun hutten een specifieke vlechttechniek toe. Botha 'adopteerde' deze techniek voor zijn installatie-achtige beelden. Zonder te weten dat hij aan deze Zoeloe-cultuur refereert (de vraag of je iets moet je weten van de ontstaansgeschiedenis van een bepaald werk, kan op de expositie constant worden gesteld), is het werk al spannend genoeg.

Botha maakte een beeld dat zich letterlijk laag bij de grond bevindt. Hij preciseert exact de kijkrichting van de beschouwer, die hij daarmee bewust mede-verantwoordelijk maakt voor de opgeroepen situatie. Ook kijken is een cultureel gegeven, dat hier subtiel wordt uitgespeeld.

Het is trouwens opvallend dat in weerwil van het feit dat de kunsthistorische informatie in Zuid-Afrika op zo'n laag pitje stond, veel kunstenaars aansluiting bij een internationale uitdrukkingswijze vinden. En dat zonder dat ze hun eigen identiteit opgeven. Met de techniek die David Koloane gebruikt, een heftig verhalende expressiviteit, sluit hij aan bij de jonge Italianen van de jaren '80 die volksverhalen en mythologieen uitbeeldden.

Koloane's werk is een lust voor het oog. Dat kan ook gezegd worden van William Kentridge, die een indrukwekkend zwart portret neerzette, balancerend tussen een klassieke en een actuele expressiviteit.

De vraag in hoeverre je enige kennis over achtergrondfeiten moet hebben, doet zich behalve bij Botha ook op andere momenten voor. Johannes Maswanganyi maakte prachtige, bijna eendimensionale beelden die gebaseerd zijn op initiatie-rites. In die zin beschouwd zal elke kleur, elke vorm, haar eigen betekenis hebben. Zonder dat die direct verklaarbaar is, blijkt een uit een boomstronk gesneden dubbelfiguur als een op zichzelf staand beeld voldoende overtuigingskracht te hebben.

Zo bevat 'Zuiderkruis' tal van intrigerende werken, die een tot nu toe onbekende wereld openleggen. Zuid-Afrika's artistieke potentie blijkt van een verrassend niveau te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden