Onaantastbaar

In 1986 schreef Martha Nussbaum een van de meest indrukwekkende boeken over filosofie die ik ken: 'The fragility of goodness - luck and ethics in Greek tragedy and philosophy'. Op vrijwel elke bladzijde werd ik meegenomen naar een aspect van het Griekse denken en voelen dat mij nooit eerder zo helder werd uitgelegd. Ik waag het niet om haar betoog op te sommen, daar is het veel te subtiel voor, maar ik kan wel aanwijzen waar ze het over wil hebben.

Nussbaum onderzoekt in haar boek de vraag in hoeverre het mogelijk is om het goede van een goed mensenleven door de beheersende kracht van de rede veilig te stellen tegenover het lot. Ja, dat is een vertaalde zin, u voelt het. Als ik de bewering een beetje mag ontdooien dan staat er ongeveer dit: is het mogelijk om als mens niet kapot te gaan aan de streken die het lot ons levert? Is er niet iets dat ons voor altijd drijvend kan houden in de stroom van het leven, waarin zo veel, alles eigenlijk, ten onder gaat. Is er iets dat onaantastbaar is?

En wat moet die onaantastbaarheid dan precies inhouden? Als je mij vraagt "Noem eens iets dat door niets ongedaan kan worden gemaakt", dan kan ik weinig anders bedenken dan iets flauws als "Vijf plus zeven zal altijd twaalf zijn, ook als er geen mensen meer zijn die het kunnen beweren."

Maar dat is een ijle abstractie op astronomische afstand van wat ons dwarszit: files, vluchtelingen, Trump, kanker, verjaardagen. Dat een rekensom alles te boven komt, interesseert me niet zo. Ik had liever een onomstotelijke bevestiging van het oude poesie-albumversje: "Rozen verwelken - schepen vergaan - maar onze vriendschap blijft altijd bestaan".

Nussbaum zoekt naar een blijvende onaantastbaarheid en stuit daarbij op de vraag of een mens die niet getroffen kan worden door het lot eigenlijk nog wel een mens is. Is onze betrekkelijke ongeschiktheid voor het leven nu niet precies datgene wat ons tot mens maakt? Uiteindelijk komt ze bij de breekbaarheid van het goede. Wij zijn geen marmeren blokken. Leven is geen rekensom, het is behelpen. Het is juist deze feilbaarheid die het menselijke leven kenmerkt en het is de vraag in hoeverre we ons hieruit kunnen worstelen.

Nussbaum heeft dit project nooit opgegeven, maar haar aandacht verlegd naar de maatschappij waarin wij leven. Haar vraag is al jarenlang: hoe kunnen we door de beheersende kracht van goed nadenken onze maatschappij behoeden voor de slagen van het lot?

Zij maakt zich in dit verband grote zorgen over de aard van ons onderwijs als een productielijn die economisch goed meedraaiende zombies aflevert in plaats van kritische en empathische burgers die met een oog op de geschiedenis de democratie trachten veilig te stellen voor de toekomst. Zij meent dat de democratie zonder een dergelijke onderbouwing, zonder deze historisch geïnformeerde bezorgdheid, ernstig bedreigd wordt in haar voortbestaan.

Haar dit jaar verschenen boek 'Woede en vergeving' is opnieuw een poging om door scherp nadenken allerlei onheil af te wenden. De woedeloosheid van mensen als Gandhi en Mandela dient daarbij als voorbeeld. Haar boek komt precies op tijd, want als we de tekenen des tijds goed lezen dan zijn er veel boze burgers in Amerika en Europa die via Le Pen, Brexit, Wilders, Grillo en Trump juist bezig lijken onheil over zich af te roepen.

Het ontmoedigende van Nussbaums sympathieke project is dat het nergens toe leidt, tenzij ze politieke macht verwerft. Dat Gandhi en Mandela er ook mét politieke macht niet echt in slaagden om hun woedeloosheid aan een hele maatschappij mee te delen, stemt daarbij niet optimistisch. In ons land trekt zij volle zalen en kerken, maar de honderden of duizenden die daarnaartoe gaan zijn veelal niet erg woedend en eigenlijk 'best wel' vergevend ingesteld.

In 'Buitenhof' zag ze als oplossing voor de maatschappelijke woede een te regelen kentering in het onderwijs. Haar gesprekspartner Ian Buruma viel haar niet bij. "Ik ben niet zo van de oplossingen", was zijn excuus. Maar die omslag in het onderwijs met als gevolg minder woede onder de burgers lijkt me net zo haalbaar als het briljante idee om al het geld dat we aan wapens uitgeven in het vervolg te besteden aan duurzaamheid.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden