Naschrift

Omèr August Gielliet (1925-2017), de mystieke houtsnijder van Breskens

Beeld TRBEELD

Tot op het laatste moment bleef de markante pastoor van Breskens zijn houten beelden maken. Hij werd verzorgd door de vluchtelingen die hij ooit onderdak had gegeven.

Voor de parochie Heilige Andreas was Omèr Gielliet (spreek uit: Giellie-et) meer dan een pastoor. Zij noemden hem een profeet, prediker, poëet, beeldhouwer en vooral helper. Menig dakloze en asielzoeker, niet zelden uitgeprocedeerd, vond bij hem thuis onderdak. Hij was een pastoor die in zijn St. Barbarakerk in Breskens niet alleen naastenliefde preekte, maar ook zelf in praktijk bracht. Het maakte hem in Zeeuws-Vlaanderen onsterfelijk populair.

De wieg van Gielliet stond in het dorp Biervliet iets ten westen van Terneuzen op een boerderij in een weids polderlandschap. Zijn ouders waren boeren en vrome katholieken die Omèr aanmoedigden om voor het priesterambt te kiezen. Hij was amper vijf jaar oud toen hij naar eigen zeggen zijn eerste mystieke ervaring had, niet in een kerk maar midden in een knalgeel koolzaadveld. "Tussen de geuren en de blommen en de beestjes", zo zou hij later schrijven. "Ik docht: daar oor ik bie. Zo ist dad begon. Eerst dronk ik uut de krane. Noe zo recht uut de bron".

Na zijn opleiding en wijding tot priester kwam hij na een paar jaar terecht als kapelaan in Sas van Gent. Hier beleefde hij een van de donkerste perioden van zijn leven. Volgens kunsthistoricus Ton Bakker, die veel over het leven van Gielliet heeft gepubliceerd, had dat alles te maken met de hiërarchische wijze waarop de katholieke kerk was georganiseerd. "Alles draaide om de kerk, terwijl hij vond dat de kerk er juist voor de mensen moest zijn. In die dwangbuis kon hij zichzelf niet zijn. In 1960 schoof hij een keer zo onder de tafel, helemaal verlamd, puur van de stress." Voor herstel ging hij naar zijn moeder. Daar kreeg hij tijdens een wandeling na een zware herfststorm een tweede mystieke ervaring. "Ik zag een afgewaaide tak en docht: da ben ik. En mee een mesje van m'n moeder snee ik uut die tak een beeld van een mens mee z'n ermen omhoog."

Bevrijdend creatief proces

Volgens Bakker ontdekte hij zo de bevrijdende werking van het creatief proces. "Hij merkte dat hij met hout zich nog beter kon uitdrukken dan met woorden. Er school voor hem een zekere symboliek in. Hij werkte met afgedankt hout en gaf dat een nieuw leven. Er bestonden volgens hem geen waardeloze mensen. Soms zaten ze in zak en as en dan moest je hen weer op weg helpen. Zo zag hij zijn taak."

Bakker ontdekte het werk van Gielliet tijdens een vakantie in Breskens. Hij kon nergens komen of hij zag houten beelden die hem diep raakten. "Ik trof ze in die regio in alle kerken aan, maar ook in tuinen, scholen, tot in België aan toe." Hij ontdekte dat van Gielliets kunstwerken totaal niets gedocumenteerd was.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld TRBEELD

In 2014 trok Bakker de stoute schoenen aan en benaderde hij de pastoor bij zijn werkplaats naast de kerk met het voorstel om zijn werk in kaart te brengen. "Daar stond een man met wild wit haar, oorbeschermers op zijn hoofd en een kettingzaag in zijn hand. Ik wist niet wat ik zag. Hij luisterde naar me en vond het een goed idee. Ik was diep onder de indruk."

Niet te geloven

Op dat moment was hij al geruime tijd met emeritaat. Na die crisis in 1960 had hij de draad weer opgepakt en belandde in 1967 als kapelaan in Breskens, volgens Bakker op voorspraak van de onlangs overleden bisschop Huub Ernst die een geestverwant was. Vanaf het begin in Breskens gedroeg Gielliet zich anders dan zijn voorgangers. Hij droeg niet langer de zwarte soutane, maar koos voor gewone kleren. Hij wilde mens zijn onder de mensen, geen afstand ervaren. Tevens veranderde inhoudelijk zijn boodschap.

Zijn godsbeeld sloot steeds minder aan bij die van de moederkerk. In latere interviews vertelde hij dat bisschoppen van hun stoel vielen als hij vertelde wat hij inmiddels allemaal niet meer geloofde. Zo moest hij lachen om het verhaal dat God de vader zijn zoon naar de aarde stuurde om mensen van hun zonden te verlossen, want dat kon helemaal niet. Het was allemaal veel eenvoudiger volgens hem. "Het is een onvoorstelbare geest of energie, in je hart. Dat mag je best vader noemen, hoor, maar dat is hij niet. Hij had ook geen vrouw, dus laat staan een zoon", zei hij vorig jaar in NRC Handelsblad.

Uiteindelijk besloot hij zijn salaris terug te sturen, zodat hij zichzelf geen bezit van de kerk meer voelde. Zijn houten beelden waren inmiddels zo gewild dat hij daar bedragen voor kon vragen. "Veel gaf hij natuurlijk ook weg, maar hij kon zich van de opbrengst bedruipen", zegt Bakker. Hij had verder ook weinig voor zichzelf nodig. Hij leefde als een monnik.

De jaren zeventig en tachtig waren gouden tijden voor de katholieke kerk in Breskens. Ook van buiten de kustplaats trok Gielliet gelovigen naar de St Barbarakerk. Maar ook toeristen, die 's zomers dit deel van Zeeland massaal bezoeken, waagden een bezoekje aan de predikant die door Panorama 'hippie-pastoor' en door De Waarheid 'rooie pastoor' werd genoemd.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld TRBEELD

Actievoeren

Eind jaren tachtig werd Gielliet actief op milieugebied toen hij constateerde dat de Schelde was veranderd in een giftige rivier waarin nauwelijks meer vissen zwommen. Samen met mensen uit de kerk organiseerde hij de actie 'Red de Schelde'. Maria Hamelijnck-Hendriks was het helemaal met hem eens en sloot zich bij hem aan. "Omèr was een genie, maar voor organiseren had hij totaal geen talent. Hij wilde te veel tegelijk doen. Dat was niet altijd makkelijk."

Hoogtepunt vormde de Scheldeloop in 1991 waarbij actievoerders van Breskens naar de bron van de Schelde in Frankrijk liepen en die ook landelijke aandacht kreeg. Langs de route plaatste Gielliet schandpalen en protestpalen.

In die tijd kreeg hij volgens Hamelijnck ruzie met boeren die lid waren van zijn kerk. Tijdens preken haalde hij uit naar landbouwers die te ruimhartig met gifspuiten op hun land in de weer waren. "Zij kwamen niet meer naar de kerk. Ze vonden dat de pastoor niet aan hun boterham mocht komen", zegt Hamelijnck. "Uiteindelijk is het uitgepraat, met als gevolg dat zij minder insecticiden gingen gebruiken."

Vang die vluchtelingen op!

Geïnspireerd door het Charter van Groningen, waarin lokale geloofsgemeenschappen hun verantwoordelijkheid erkenden voor vluchtelingen die in nood verkeerden, nam Gielliet vanaf 1993 asielzoekers op in zijn huis en in het voormalige Kruisgebouw. Daarbij zat de Koerdische familie Yavuz die nog steeds in Breskens woont. Toen vader Yavuz er in slaagde zijn gezin naar Nederland te laten overkomen, deed hij een belofte aan de al op leeftijd geraakte Gielliet: wij zullen er voor zorgen dat je niets tekort komt. Dochters van Yavuz zorgden om beurten voor het huishouden, maakten schoon, deden boodschappen en kookten een maaltijd.

Tot op het laatste moment was Metin Yavuz (29) Gielliets huisgenoot. "Hij was mijn maatje, leermeester en opa. Omèr was natuurlijk een eigenzinnige man, maar ik heb heel veel plezier met hem gehad." Metin volgde de docentenopleiding en speelde vaak met de gedachte dat op te geven. "Dan gingen we een avondje praten en daar haalde ik zo veel inspiratie en moed uit dat ik de studie toch doorzette."

Metin geeft nu Nederlands op een MBO in Goes. "Daar was hij trots op hoor", zegt hij. Gielliet kreeg over de opvang van vluchtelingen de nodige kritiek van mensen uit de buurt. "Dat ik het vak Nederlands gaf, zag hij als een overwinning en het bewijs dat als je in mensen investeert er mooie dingen uit kunnen komen."

Dankzij de verzorging door de familie Yavuz kon hij tot het laatste moment beelden blijven maken. Dan verruilde hij volgens Ton Bakker zijn rollator voor de kettingzaag. Met Gielliet werkte Bakker aan een nieuw boek over zijn werk - 'De Waterdrager'. De drukproef heeft hij net niet meer kunnen zien. Het is op Gielliets verzoek wel meegegaan in zijn kist.

Omèr August Gielliet werd geboren op 14 mei 1925 in Biervliet en overleed op 7 mei 2017 in Breskens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden