Vier vragenGeweld tegen journalisten

Om nepnieuws en geweld tegen journalisten tegen te gaan, moet de journalistiek anders. Maar hoe?

Een verslaggever van omroep Powned werd op de parkeerplaats van de Sionkerk bewust aangereden.  Beeld ANP
Een verslaggever van omroep Powned werd op de parkeerplaats van de Sionkerk bewust aangereden.Beeld ANP

Journalisten liggen steeds meer onder vuur, letterlijk en figuurlijk. Ze zijn doelwit van agressie en stuiten vaker op wantrouwen. Moeten ze hun werk anders gaan doen?

Meldingen van geweld en bedreigingen tegen journalisten nemen al jaren toe, maar 2021 kent wel veel opvallende voorbeelden. Begin deze week werden kantoren van DPG Media in Antwerpen ontruimd vanwege rechts-extremistische dreigingen. Eerder dit jaar vingen journalisten klappen op bij avondklokrellen en kerkdiensten. En online leidt onderzoek naar desinformatie tot bedreigingen van journalisten en hun familieleden.

Ondertussen concurreert de pers met diezelfde desinformatie om het vertrouwen van zijn publiek. Of het nou gaat om alternatieve media als Gezond Verstand en De Andere Krant of om losse berichten, een groeiende groep lijkt complottheorieën geloofwaardiger te vinden dan het nieuws. Dat leidt, naast geweld tegen journalisten, onder meer tot vernielde 5G-masten en mensen die doodgaan omdat ze geloven dat methanol of bleekmiddel het coronavirus onschadelijk maakt.

Media en wetenschappers proberen uit te dokteren waarom het nepnieuws dat hieraan ten grondslag ligt zo effectief is, en hoe de journalistiek moet veranderen om het te bestrijden. Daarbij zoeken ze antwoorden op onder meer deze vier vragen.

Moeten journalisten nepnieuws negeren?

Het is een veelbesproken vraag op redacties: moet je het over nepnieuws hebben, of moet je het geen podium geven? Volgens Thomas Bruning, directeur van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) is dat laatste geen optie: “Het beschrijven van wat er bij een deel van je publiek speelt, is wel degelijk je opdracht als journalist. Een grote groep Nederlanders twijfelt aan de intenties achter de coronamaatregelen. Als je dat verzwijgt, gaat het niet weg, je sluit er alleen de ogen voor. Het is wel een moeilijk evenwicht: je moet sceptici serieus nemen, maar je kunt een demonstrant en een wetenschapper niet op gelijke voet zetten.”

Hoe moeten journalisten dan over complottheorieën schrijven?

Als journalisten alles wat coronasceptici zeggen direct ontkrachten, voelen die zich alsnog niet serieus genomen, zegt mediawetenschapper Mark Deuze. “In handleidingen over omgaan met familieleden die in complotten geloven, is de rode draad niet voor niets: luisteren, vragen stellen en niet gelijk met feiten komen.”

Tegelijkertijd willen media nepnieuws niet valideren. “Koppel de complottheorie los van de persoon”, zegt Deuze daarom. “Je kunt heel goed verhalen maken over de mensen of groepen, en apart verhalen maken over de complottheorieën zelf, waar die vandaan komen en hoe ze zich vertakken.

Meestal maken complottheorieën maar een klein deel van iemands leven uit, zegt Deuze. “Je hebt het over een hele diffuse groep. Slechts een kleine minderheid gaat zo ver dat hun identiteit helemaal met een complottheorie samenvalt, net als bij religieuze extremisten. Zij hebben de grootste mond en verrichten de engste daden, maar aan hen zou ik over het algemeen geen aandacht besteden.”

Hoe moeten journalisten omgaan met geweld?

Met die laatste uitspraak van Deuze is NVJ-directeur Bruning het niet helemaal eens. Volgens hem moeten journalisten ook de extreme gevallen niet uit de weg gaan. “Wij zeggen wel: neem maatregelen. Zorg dat je online niet op je huisadres te vinden bent, zet persoonlijke informatie niet openbaar op sociale media.”

Om journalisten te steunen, begon de NVJ samen met de politie, het Openbaar Ministerie en het Genootschap van Hoofdredacteuren de website PersVeilig. Dat is een meldpunt voor journalisten die met agressie te ­maken krijgen. Daarnaast biedt PersVeilig tips en trainingen om journalisten te leren ermee om te gaan.

Leren omgaan met geweld is nodig op de korte termijn, maar hoe kom je van het geweld áf? Bij PersVeilig nemen nemen de meldingen sinds 2017 alleen maar toe. “Journalisten moeten het vertrouwen van mensen winnen”, zegt Bruning.

Kan de journalistiek het vertrouwen bij het publiek herstellen?

Bruning: “Vaak treedt agressie op wanneer wijkbewoners het gevoel hebben dat journalisten alleen komen als er herrie in de tent is, maar niet eerder contact hebben gelegd. Mensen moeten erop vertrouwen dat journalisten oprecht geïnteresseerd zijn en niet alleen veroordelen.”

Deuze beaamt dat vertrouwen de crux is. “Feiten zijn nooit genoeg. Mensen gaan in de eerste plaats emotioneel met informatie om. We geloven wie we willen geloven. Vertrouwen betekent dat je goede ervaringen met iemand hebt.”

En daar valt voor journalisten terrein te winnen. “Veel mensen hebben slechte ervaringen met journalisten, omdat diepgravende interviews worden teruggebracht tot twee korte quotes. Of omdat journalisten een bevolkingsgroep alleen opzoeken wanneer er een misdaad is geweest. Het is meestal goede, zorgvuldige journalistiek. Maar mensen voelen zich gebruikt en niet gehoord.”

Lees ook:

Jerry Vermanen ging undercover bij Nederlands trollenleger: ‘Als je alleen zegt dat het gekkies zijn, doe je ze tekort’

Pointer-journalist Jerry Vermanen infiltreerde in Het Digitale Leger: een groep Nederlanders die nepnieuws over corona verspreiden. De deelnemers zijn divers: sommigen zoeken gezelligheid, anderen zwaaien met nazivlaggen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden