Om herhaling te voorkomen

'Drie maal oorlog, niets geleerd', was de conclusie van onthutste intellectuelen na de verschrikkingen in Bosnië. Massamoord, etnische zuiveringen, concentratiekampen, gelegitimeerd door het zwaaien met de nationale vlag, het zou na '45 allemaal niet meer voorkomen, zeker niet in Europa. Simon Wiesenthal is er de man niet naar om de armen voor de borst te kruisen 'omdat van het verleden niets wordt geleerd'. Morgen, de laatste dag van het VN-jaar van de tolerantie, wordt hij 87 jaar. Hij blijft zijn boodschap uitdragen. “Het hangt van de leraar af, of we van de geschiedenis iets opsteken.”

De voormalige architect uit Lemberg in Polen (het huidige Oekraïense Lvov), die tussen '41 en '45 twaalf nazi-concentratiekampen overleefde, maakt zich geen illusies. “Dit is de eeuw van de misdaad en ik ben oud genoeg om het te overzien. Ik heb de opbouw van het nationaal-socialisme meegemaakt, de machtsgreep van de communisten, en hun beider ondergang. Honderd miljoen mensen zijn omgekomen.”

Haat en technologie, dat is waar het volgens hem om draait. “De haat heeft de twee grootste monsters overleefd, Hitler en Stalin. En de mogelijkheden van de technologie zijn alleen maar toegenomen. Je ziet het aan de bombrieven die hier in Oostenrijk worden verspreid. Als de twee samenkomen, haat en technologie, betekent dat de catastrofe.”

De ramp komt als zich een grote crisis voordoet, alle (neo)-nazi's zitten daar dan ook op te wachten. Wiesenthal ziet het nog niet gebeuren, maar onderkent de wereldwijde trend naar rechts. “Die is te wijten aan het falen van links. Dat is bankroet gegaan, omdat men niet wilde inzien dat economische wetten onafhankelijk van ideologie werken. Het communisme kwam aan zijn eind door de economische mislukking.”

Dat rechts-radicalisme nog altijd een voedingsbodem vindt, en nationalisme kennelijk nog als basis kan dienen voor een greep naar de macht, heeft volgens de Weense nazi-jager alles te maken met de Koude Oorlog. “Na de oorlog, in '45, was er het 'nooit meer', de druk om ervoor te zorgen dat het nationaal-socialisme met wortel en tak werd uitgeroeid, en de tragedie zich nooit meer zou kunnen herhalen. Maar dat heeft slechts een paar jaar geduurd. Voormalige nazi's waren opeens nodig voor het onder de duim houden van het Oostblok dat zich sterk maakte onder leiding van Moskou.”

De Koude Oorlog is gewonnen door de nazi's, is zijn overtuiging. “Wij merkten het toen de Amerikanen zich terugtrokken uit Duitsland. Belangrijke getuigenverklaringen konden niet meer worden vastgelegd, omdat rechters daar niet meewerkten. Tot processen kwam het nauwelijks meer tussen 1948 en '60. Vele oorlogsmisdadigers zijn toen ontsnapt. Dat geldt bijvoorbeeld voor de Nederlander Jacob Luitjens. Die wist in die periode via Zuid-Amerika naar Canada te ontkomen.”

Na het geruchtmakende proces in 1962 tegen Adolf Eichmann - de organisator van de massamoord op 6 miljoen joden die vooral dank zij Wiesenthal werd opgespoord - was de drive weg om een fundament te bouwen tegen militarisme en extremisme, onderstreept de Wener. “Van alle verschrikkingen die waren gebeurd, werd geen notitie meer genomen. Je zag het ook aan het valse anti-fascisme dat in de DDR kon worden gepropageerd.”

Oude mannen

Naarmate de tijd verstreek veranderde bovendien het publieke oordeel over de nazi-oorlogsmisdadigers. 'Beesten' die terecht ter verantwoording werden geroepen voor hun misdaden tegen de mensheid veranderden in oude mannen die het recht hadden in rust te sterven. In Nederland leidde het pleidooi van de toenmalige minister van justitie, Andries van Agt, voor vrijlating van de 'drie van Breda' nog tot publieke verontwaardiging. Maar de tot levenslang veroordeelde nazi-collaborateur Jacob Luitjens werd begin dit jaar op vrije voeten gesteld.

Wiesenthal is teleurgesteld: “Klopt het dat ze hem nu ook nog een pensioen willen geven?” Zijn mening over de rechten van oorlogscriminelen is onveranderd: “Zij hebben met hun daden het recht op een rustig einde verspeeld.”

Sinds '45 maakt hij jacht op de Nazi-Verbrecher. In totaal spoorde hij er zo'n 1200 op, waarvan een derde werd veroordeeld. En nog altijd is hij op zoek, bijvoorbeeld naar Eichmanns medewerker Alois Brunner, die volgens hem in Syrië zit.

Hij handelt niet uit wraakzucht en begrijpt dat hij ook nooit genoegdoening kan vinden voor wat de joden in de Tweede Wereldoorlog is aangedaan, want dat is onmogelijk. “Wat wij doen kan geen antwoord zijn op de moord op 6 miljoen mensen. Daarvoor zijn honderden van dit soort bureaus nodig.” Zijn belangrijkste drijfveer is het uitdragen van een boodschap, een waarschuwing: “De moordenaars van morgen moeten weten dat zij niet met rust worden gelaten.”

Daarom ook heeft hij zich ervoor ingezet dat 'die twee' in Servisch Bosnië - Radovan Karadzic en Ratko Mladic - op de lijst van gezochte oorlogsmisdadigers van het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag werden geplaatst. Hier in zijn kantoor in Wenen sprak hij daarover met Richard Goldstone, de president van het tribunaal. Zijn organisatie plaatste advertenties in Amerikaanse kranten, en hij schreef Clinton, tot het lukte: “Die twee kunnen geen stap meer zetten. De internationale gemeenschap heeft hen geïsoleerd.”

Wiesenthal wil niet alleen Verbrecher jagen, maar ook de zaak uitdragen waar het om gaat: wat vijftig jaar geleden gebeurde, en wat nu plaatsvindt, en dat met elkaar verbinden. Want: “Wat kunnen we doen? Zolang mensen uit zijn op een herhaling van de verschrikkingen uit het verleden, moeten we dat onmogelijk maken.”

Om te illustreren wat hij bedoelt, vertelt hij over het Wiesenthalcentrum in Los Angeles. “Als je daar binnenkomt hoor je de racistische en anti-semitische leuzen van vandaag. Met lichtjes worden de steden in de VS aangeduid waar racistische organisaties zitten. En er hangt een serie portretten van de huidige rechtsradicale leiders: Le Pen, Haider, Schönhuber; en een serie van de slachters uit de recente geschiedenis: Pol Pot (Cambodja), Idi Amin (Oeganda).”

“Na dit 'heden' komt de bezoeker voor twee deuren naar het verleden: de holocaust. Op de ene deur staat 'Voor mensen met vooroordelen', en op de tweede 'Voor hen zonder vooroordelen'. Die laatste zit op slot, want zulke mensen zijn er niet. Als de bezoekers ten slotte buiten komen en alles door hen heen is gegaan, zoeken zij naar een antwoord. Dat wordt gegeven in reusachtige neonletters: Tolerantie. Het is het museum van de tolerantie.”

Campagne

En de 86-jarige doet nog meer. Hij was vorige maand in New York om de Algemene Vergadering van de VN toe te spreken. Hij riep op tot een conferentie over het bestrijden van de haat. “Dat sloeg enorm aan. Je mag daar niet applaudisseren, maar talloze mensen kwamen naar me toe. De ambassadeur van Armenië omarmde mij in tranen. Ik denk aan een wereldwijde campagne. Religieuze vertegenwoordigers zouden een grote rol kunnen spelen. Die zijn toch eigenlijk tegen haat en ze beschikken over een enorm platform. Stel je eens voor dat in kerken, moskeeën en synagogen dit onderwerp wordt aangekaart.”

Zijn generatie - die 'niets' heeft gedaan tegen het opkomend fascisme - heeft een alibi nodig, verontschuldigt hij zich bijna voor zijn niet aflatende dadendrang. Vanuit zijn documentatiecentrum becommentarieert hij de Oostenrijkse politiek, en verheft hij zijn stem tegen Jörg Haider en zijn extreemrechtse FP & Ouml;. Hij leeft in een haat-liefde verhouding met Oostenrijk. Het land heeft zijn nazistische verleden niet verwerkt en dat doet hem pijn.

Maar de oude Wener heeft een rotsvast vertrouwen in de jeugd. “Zij zijn anders, open voor de wereld. Ze komen met groepen hier naartoe voor lezingen. Als je eens wist hoeveel ik er moet afzeggen, omdat ik gewoonweg geen tijd heb.” Of zij iets leren van de geschiedenis? Wiesenthal: “Dat hangt van de leraar af. Die proef je in de vragen die de jongeren stellen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden