Om euthanasie vragen op een bierviltje

Veel mensen denken dat ze voor een verzoek om euthanasie een officiële verklaring moeten tekenen. Maar het kan ook mondeling of in een kort briefje.

Meer dan vroeger willen mensen zelf invloed hebben op beslissingen rond de laatste fase van hun leven. We worden immers steeds ouder, de medische mogelijkheden nemen toe en wettelijk is beter vastgelegd wát we zelf kunnen beslissen, en wat niet.

Over een van deze beslissingen, namelijk (het verzoek tot) euthanasie, zijn er nog steeds veel misverstanden. Ook de NVVE, de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde, erkent dat zelfs haar leden nog niet altijd weten wat de regels zijn. Vandaar dat zij deze week kriskras door het land een voorlichtingsestafette organiseerde.

Voor de duidelijkheid: we spreken over euthanasie als een patiënt zelf aan een arts vraagt om hem levensbeëindigende middelen toe te dienen. Volgens de wet mag dit alleen onder strikte voorwaarden. Zo moet er sprake zijn van ondraaglijk en uitzichtloos lijden en van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt.

Als de arts op een verzoek om euthenasie ingaat, moet hij dit zelf bij een commissie melden. Als hij zich aan de wettelijke eisen gehouden heeft, gaat hij vrijuit. Zo niet, dan is hij strafbaar. Vandaar dat een arts zéér goed zal checken of zijn patiënt echt wil dat hij deze dodelijke middelen geeft. Maar hoe weet een arts dit? Hoe kunt u, gesteld dat u dood wilt, uw arts daarvan overtuigen?

In tegenstelling tot wat velen denken, hoeft u daar - zolang u zelf nog goed en helder kunt praten - geen officiële verklaring voor te ondertekenen.

Volgens Gerrit Kimsma, een arts met veel ervaring op het gebied van euthanasie, moet de patiënt vooral duidelijk maken dat hij zijn besluit om niet verder te willen leven goed heeft overwogen. Dat kan ook mondeling, of met een kort briefje, in combinatie met gesprekken. Als voorbeeld toont hij een tekstje van twee regels, dat een patiënt op lijntjespapier heeft geschreven. "Ik heb mijn huisarts gevraagd om mij te helpen mijn leven te beëindigen. Omdat ik ondraaglijk lijd."

"Zo'n tekst kan al voldoende zijn", vertelt Kimsma. "Tik- en spelfouten mogen ook, als het maar overtuigend is."

Kimsma gebruikt vaak het woord 'overtuigend'. Hij zat twaalf jaar in een van de toetsingscommissies die moeten beoordelen of een arts volgens de wet heeft gehandeld bij het toepassen van euthanasie. Uit zijn dossiers laat hij meer van deze korte briefjes zien. "Mijn laatste wens. Ik weet dat ik moet sterven! Ik wil graag op een menselijke manier sterven en op een moment dat ik denk dat het genoeg is geweest voor mij (...)." En: "(...) Er is geen uitzicht op herstel. Mijn lichaam wil niet meer en elke dag ervaar ik als een opgave."

Samen met zijn collega's in de toetsingscommissie oordeelde Kimsma dat deze artsen de wet niet overtraden toen zij het leven van hun patiënten beëindigden. Mede op basis van deze briefjes waren alle commissieleden ervan overtuigd - daar heb je het woord weer - dat de patiënt dood wilde.

Ook artsenorganisatie KNMG geeft de voorkeur aan zulke persoonlijke brieven boven de zogeheten standaardformulieren die door de NVVE of notarissen uitgegeven worden. De NVVE verstrekt al jaren euthanasieverklaringen aan haar leden. Hierop staan voorgedrukte zinnen die aangeven wanneer iemand niet langer meer wil leven, eventueel met een persoonlijke toelichting aangevuld. Ook notarissen leveren documenten waarop de klant alleen wat vakjes hoeft aan te kruisen en zijn handtekening hoeft te zetten.

Maar volgens de KNMG zijn zulke formulieren wettelijk niet nodig. In de handreiking 'Tijdig praten over het overlijden' schrijft de KNMG dat ook een mondeling euthanasieverzoek volgens de wet voldoende is, mits de arts dit dan maar goed in zijn dossier optekent. "Eigenlijk mag alles. De patiënt mag ook de achterkant van een bierviltje gebruiken", vertelt beleidsadviseur Eric van Wijlick.

Een belangrijk bezwaar bij de voorgedrukte formulieren is dat zij vaak ingewikkeld en abstract zijn, vindt Van Wijlick. "Je kunt dan bijvoorbeeld een vinkje zetten bij de zin dat je wilt dat een arts je leven actief beeindigt als er sprake is van uitzichtloos lijden, of verdergaande ontluistering. Maar wat is dat? Wat is dat voor jóu? Daar zal je toch echt ook met je arts over moeten praten."

De KNMG erkent dat een schriftelijk document wel belangrijk is als een patiënt niet meer goed kan praten, bijvoorbeeld als hij afasie heeft of een beroerte heeft gehad. Of als hij zijn wens niet meer goed kan verwoorden, in geval van dementie. Maar ook dan zijn er geen ingewikkelde standaardformulieren nodig, schrijft de KNMG.

Tegelijkertijd erkent Van Wijlick dat het moeilijk is om zulke brieven of documenten op te stellen, zelfs al mag je je eigen woorden kiezen. Waar moet je beginnen? Wanneer is de grens bereikt? Binnenkort komt de KNMG daarom met een lekenversie van de eerdergenoemde handreiking voor artsen.

Voor de NVVE is al veel langer duidelijk dat patiënten deze informatie nodig hebben. Juist daarom ontwikkelde zij al in 1973 de eerste formulieren. "Wij krijgen dagelijks telefoontjes van mensen die om onze schriftelijke euthanasieverzoeken vragen", vertelt woordvoerster Walburg de Jong. "Onze wilsverklaringen geven mensen houvast. Veel mensen die bij ons aankloppen, zijn door hun dokter naar ons verwezen. Onze documenten staan goed bekend in het medische circuit."

Inderdaad komt iemand die op internet naar 'euthanasieverklaring' zoekt, onmiddellijk bij deze vereniging terecht. Wie even verder surft, vindt met een beetje moeite wel andere verklaringen, bijvoorbeeld van notarissen, een Limburgse huisartsengroep en een pijnpolikliniek. Kimsma schrikt als hij de verklaringen leest.

"Vaak zijn ze verwarrend", analyseert hij. "Het meest kwalijk vind ik dat in sommige documenten verschillende soorten wilsverklaringen vlak onder elkaar staan. Voor een patiënt is dat niet te overzien."

Kimsma bedoelt hier het belangrijke onderscheid tussen positieve en negatieve wilsverklaringen. Een euthanasieverzoek is een voorbeeld van een positieve wilsverklaring: een patiënt verzoekt een arts om een handeling te verrichten, maar de arts is niet verplicht om hierop in te gaan.

In een negatieve wilsverklaring legt een patiënt juist vast in welke gevallen hij wil dat een arts níet tot behandeling overgaat. Dit is geregeld in de wet op de geneeskundige behandelovereenkomst (wgbo). "Dan is er sprake van een behandelverbod en dat móet een arts volgen, ook als hij het er niet mee eens is", licht Kimsma toe. "Denk bijvoorbeeld aan een verbod om te reanimeren of het weigeren van een belastende behandeling als chemotherapie."

Kimsma betreurt het dat ook in het schriftelijk euthanasieverzoek van de NVVE deze twee soorten verklaringen nog voorkomen. De vereniging erkent dit en laat weten dit te zullen aanpassen.

In andere documenten treft Kimsma zelfs fouten aan, bijvoorbeeld als het gaat om eisen die aan de handtekening en datum worden gesteld. De standaardverklaringen van enkele notarissen noemt hij onnodig juridisch en daarmee onbegrijpelijk voor de leek. Kimsma: "Soms lijkt er wel sprake van een complot om zo veel mogelijk verwarring te scheppen. Tegelijkertijd vind ik het mooi dat de procedures nog niet volledig gebureaucratiseerd zijn. Neem dat eerste briefje: ik vind het ontroerend en ben blij dat dit wettelijk mag."

Tips

Voor mensen die denken ooit euthanasie te overwegen:
Bespreek je wensen met je dokter. Vraag hoe hij er tegenover staat en vertel hoe je er zelf over denkt. Doe dit in geval van een ongeneeslijke ziekte in een vroeg stadium, op een moment dat je je wensen nog goed kunt uiten. Mocht de arts om principiële redenen niet mee willen werken aan euthanasie, dan kun je in dat geval nog naar een andere arts overstappen.

Maak onderscheid tussen wat je wel wilt en wat je niet wilt. Bespreek met je arts wat je wilt en waarom (euthanasiewet) en leg vast wat je niet wilt (wgbo).

Het ondertekenen van een verklaring heeft ook een risico. Als je niet meer kunt communiceren, kun je een verklaring niet meer wijzigen.

Meer informatie:
www.rijksoverheid.nl/euthanasie
www.knmg.nl (dossier euthanasie)
www.nvve.nl
www.alsjenietmeerbeterwordt.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden