Om een Zuid-Afrikaan te redden

Inventieve roman over de complexe band tussen Nederland en Zuid-Afrika

'Speels verteld, ondanks het serieuze thema: de last van het Zuid-Afrikaanse verleden'

Dat Nederlanders zelf een groot aandeel hebben gehad in kolonialisme en uitbuiting, weerhoudt hen er zelden van anderen vermanend toe te spreken. Apartheid, een Nederlands woord, vond juist in ons land haar felste tegenstanders. Kort geleden werd de lastige verhouding tussen voormalig apartheidsland Zuid-Afrika en Nederland weer eens bevestigd toen het stadsbestuur van Pretoria besloot om de Wilhelminastraat en Beatrixstraat minder koloniaal belaste namen te geven.

De complexe verhouding tussen moeder- en dochterland is een van de onderwerpen van de inventieve roman '30 nachten in Amsterdam' van de veelbekroonde Zuid-Afrikaanse romancier Etienne van Heerden. Het boek laat zien hoe deze complexiteit zich wreekt op het persoonlijke vlak: in dit geval gaat het om een neef en een tante die elkaars tegenpolen zijn. Henk de Melker is een wat saai uitgevallen museumassistent in Somerset-Oost, een onbeduidend dorpje in Zuid-Afrika's middle of nowhere. Behalve met het bijhouden van de administratie houdt hij zich bezig met het samenstellen van monografieën over onopvallende mensen. Een daarvan gaat over Cornelius van Gogh, de onbekende broer van Vincent en Theo, die tijdens de Johannesburgse goldrush, omstreeks 1880, naar Zuid-Afrika is geëmigreerd.

Uit angst voor de krankzinnigheid die in zijn familie heerst, heeft Henk zich aangeleerd om de 'grote gebaren' aan anderen over te laten en zelf bescheiden te blijven. "Je moet stil leven, gedisciplineerd", houdt hij zichzelf voor. "Je moet alles in kannen en kruiken houden. Houd gister achter glas. Vandaag is een zandloper, neem hem korrel voor korrel. Dan kun je de tijd beheersen. En jezelf binnen die tijd." Henk beseft ook dat de waanzin niet tot zijn familie beperkt blijft, maar zich uitstrekt over de geschiedenis van een heel land en volk, en dat het eeuwen zal duren voordat die is uitgewerkt. In zijn beleving heeft Zuid-Afrika iets weg van 'de kolonie als gesticht... de stuiptrekkingen van mensen die ver van hun herkomst zijn afgedwaald."'

Dan komt een brief van de Nederlandse notaris Grotius de rust verstoren. Tante Zan, die al tientallen jaren geleden naar Nederland is vertrokken, blijkt haar Amsterdamse huis aan haar neef te hebben nagelaten, op voorwaarde dat hij er ook permanent gaat wonen. Wanneer Henk de notaris daarop aanspreekt, krijgt hij te horen: "Ze wilde u uw land uitdwingen. Ze wilde u dwingen tot nadenken."

Tante slaagt in haar opzet, want Henk begint inderdaad na te denken, vooral over zijn verdrongen jeugdjaren in het huis van zijn grootmoeder, bij wie tante Zan tot haar vertrek naar Nederland heeft ingewoond. Tante's vreemde ideeën en gedrag, haar anti-apartheidsactivisme en seksuele strapatsen vormden een gevarenzone waarmee Henk liever niet geconfronteerd wilde worden. Maar nu haar nalatenschap hem is toegevallen, is het alsof Henk "de glaskamer van zijn eigen innerlijk is binnengestapt. De verboden plek die hij altijd heeft gemeden."

Zonder dat hij het wist, heeft tante Zan zich jarenlang zorgen gemaakt over Henk en zijn gevoeligheden. Met haar erfenis, zo hoopte ze, zou hij los kunnen komen uit zijn burgerlijk bestaan en een zekere mate van geestelijke vrijheid kunnen verwerven.

Henk besluit een maand in Amsterdam te blijven; hij maakt zichzelf wijs dat hij naar Nederland reist om onderzoek te doen naar Cor van Gogh. Geleidelijk ontdekt hij dingen van tante Zan, zichzelf en zijn familiegeschiedenis, die allemaal verknoopt zijn met de geschiedenis van de blanke Afrikaners en de Nederlandse kolonisatie. Gewapend met nieuwe inzichten kiest hij voor een toekomst die tante Zan niet kon voorzien.

De standpuntwisselingen tussen neef en tante en haar bloemrijke (en prachtig vertaalde) woordenvloed zorgen voor tegenwicht bij een thematiek die gemakkelijk te zwaar had kunnen worden. Ze geven het boek ondanks de tragische ondertoon een onverwacht speels karakter.

Etienne van Heerden: 30 nachten in Amsterdam. Vertaald door Karina van Santen en Martine Vosmaer. Podium, Amsterdam; 488 blz. € 25

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden