Ollongren strijdt tegen nepnieuws, maar hoe groot is het gevaar?

Beeld Tomas Schats

Nepnieuws en desinformatie kunnen ontwrichtend werken in een democratie, zegt minister Kajsa Ollongren van binnenlandse zaken. Ze begint daarom een online campagne voor meer mediawijsheid. Hoe groot is het gevaar van desinformatie voor kiezers? En hoe werkt het precies?

Russische trollen, fake news, bots en nepaccounts, voor de meeste kiezers is het bestaan van nepnieuws geen nieuws meer. Minister Ollongren waarschuwde de Tweede Kamer al in 2017 dat er vanuit Rusland pogingen worden gedaan om het maatschappelijk debat in Nederland te beïnvloeden. Mede op aandringen van de Kamer begint zij nu, in de aanloop naar de verkiezingen van maart en mei, een campagne voor mediawijsheid. 

Eerst het goede nieuws: Nederland kan tegen een stootje. Het vertrouwen in media is in vergelijking met ons omringende landen groot, en daarmee ook het vertrouwen in de democratie. Dat blijkt uit verschillende onderzoeken, onder andere van het Commissariaat voor de Media. “We moeten er dus voor waken dat een campagne de bezorgdheid over de betrouwbaarheid van media vergroot,” hield voorzitter Madeleine de Cock Buning Tweede Kamerleden onlangs voor.

“Echt nepnieuws komt binnen Nederland nog nauwelijks voor”, zegt ook promovendus Tom Dobber van het Centrum voor Politiek en Communicatie (UvA). “Of het moet de poging zijn van Denk om de PVV zwart te maken met nepadvertenties, bij de gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar.”

Microtargeting

Dobber doet onderzoek naar microtargeting door politieke partijen. Dat is het online benaderen van specifieke groepen potentiële kiezers met een ideologische boodschap. Vooral Facebook is hier een sterk in. “Dergelijke berichten kunnen dus ook goed gebruikt worden voor desinformatie, het bewust foutief informeren van kiezers.”

Microtargeting waaide over vanuit de VS, waar de campagnestaf van Barack Obama er volop gebruik van maakte. Met informatie uit open bronnen lokaliseert een partij potentiële kiezers, die ze vervolgens met online advertenties op sociale media of met flyers aan de deur bestookt. 

In Nederland maken alle politieke partijen gebruik van microtargeting, volgens Dobber, met Denk, Forum voor Democratie, GroenLinks en de VVD voorop. “Uit ons onderzoek blijkt dat mensen dit soort politieke advertenties vervelender vinden dan van commerciële partijen als KLM of Dove. We weten nog niet hoe effectief het is, maar dat het iets effectiever is dan niet-gepersonaliseerde advertenties is waarschijnlijk.”

Ondoorzichtig

De manier waarop techreuzen als Facebook informatie verspreiden en aanbieden is ondoorzichtig. En dat is meteen ook het slechte nieuws, vindt ethicus en filosoof Haye Hazenberg. Hij onderzocht met wetenschappers van de TU Delft in opdracht van de staatscommissie Parlementair Stelsel het effect van microtargeting, bots en algoritmes op de democratie. Daarbij stuitten ze vooral op Facebook op nepnieuws, terwijl op Twitter het fenomeen nepaccounts sterker vertegenwoordigd is. “Na de gemeenteraadsverkiezingen verdween tot 8 procent van de actieve Nederlandse politiek getinte accounts op Twitter. We vonden daarnaast een paar procent accounts die door bots (autonome computerprogramma’s, red.) werden gestuurd. Die zaten verrassend genoeg vooral in de hoek van CDA en SGP, maar je kunt niet achterhalen of die uit Rusland kwamen of uit andere hoek.”

Twitter begon afgelopen zomer een grote schoonmaak van nepaccounts. “Dat ging hard”, weet Hazenberg, “met wereldwijd 35 miljoen accounts per maand”. In Nederland verloren daardoor vooral politici van Denk en Geert Wilders volgers.

“Wil je het debat verstoren met desinformatie, of polariseren op het thema islam, dan moet je je richten op de mensen die centraal staan in het debat en veel online interactie hebben”, aldus Hazenberg. Hij en zijn collega’s deden een aantal verrassende ontdekkingen. “De filterbubbel bleek niet zo gesloten als we dachten. Veel passieve Twittergebruikers volgen linkse én rechtse accounts. De actieve rechts-conservatieve twitteraars  interacteren wel met linkse twitteraars, andersom veel minder. Dat verklaart waarom Twitter een nieuwe gebruiker vooral aanbevelingen doet uit rechtse hoek, het algoritme beveelt vooral spilfiguren in het debat aan.”

Schokkend

Deze disbalans in informatie is wel een probleem, vindt Hazenberg. Ook YouTube bleek na onderzoek niet neutraal aanbevelingen te doen: 60 procent van de ‘kijk ook’ tips van politieke video’s betrof NOS-fragementen, 32 procent was van Forum voor Democratie of PVV en 11 procent van andere partijen. “Het is schokkend hoe weinig informatie de wetenschap kan krijgen over deze algoritmes”, aldus Hazenberg.

Twitter kondigde zondag aan meer inzicht te geven in de herkomst van politieke advertenties. Ook Facebook heeft sinds kort een ‘advertentie-archief’ voor politieke betaalde boodschappen. “Een kleine stap in de goede richting”, aldus Hazeberg. “Facebook zou alle advertentie transparant en doorzoekbaar moeten maken.” Ook Dobber waarschuwt dat veel politiek gestuurde informatie niet in dit archief zal belanden.

Of de campagne van Ollongren zal werken? Dobber: “Lastig te zeggen. Misschien maak je meer vertrouwen kapot dan je kweekt.” Hazenberg gelooft wel in het nut van meer informatie over hoe desinformatie werkt. “Dat haalt de angel eruit.”

 Echt?! Ollongren bindt strijd aan met desinformatie

Met de Provinciale Statenverkiezingen in maart en de Europese verkiezingen in mei voor de deur, bindt Nederland de strijd aan met nepnieuws en desinformatie,. “Verkiezingen zijn natuurlijk het hart van de democratie”, aldus Ollongren bij de aftrap van de campagne. “Het is belangrijk dat die eerlijk en vrij verlopen. Vrije meningsuiting is ook cruciaal. Nepnieuws en desinformatie kunnen soms ontwrichtend werken. Check nieuws daarom en kijk waar het vandaan komt. Wie heeft er belang bij?” Onder het motto ‘Blijf nieuwsgierig, blijf kritisch’ komen er radiospotjes, online lespakketten voor scholieren, digitips voor ouderen en de site blijfkritisch.nl. Het ministerie streeft samen met maatschappelijke organisaties naar meer mediawijsheid. De minister spreekt ook de techreuzen als Facebook en Google aan op hun verantwoordelijkheid en het naleven van een Europese gedragscode. Brussel heeft al een eigen ‘snel-waarschuwingsysteem’ tegen desinformatie en nepnieuws. Ollongren laat de Universiteit van Amsterdam in deze verkiezingsmaanden onderzoek doen naar de effecten van sociale media en internetzoekmachines en de herkomst van informatie.

Lees ook:

De dreiging komt van binnenuit

Columnist Lex Oomkes stelt: de  verspreiders van nepnieuws zitten gewoon aan het Binnenhof.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden