BoekrecensieBiografie

Oliver Sacks: een geest als een uitdijend heelal

null Beeld
Beeld

Vriend en journalist Lawrence Weschler laat vooral zien hoeveel er van neuroloog Oliver Sacks gehouden is.

Het was een groot, vrij rondzwervend dier, zijn hoofd altijd opgeheven in een eeuwige staat van verwondering. Een fanatiek motorrijder, die op vrijdagavond met 160 kilometer per uur Death Valley inscheurde om zaterdagochtend de zon boven de woestijn te zien opkomen. Hij frequenteerde de ruigste gaybars van New York, pikte daar gemaskerde mannen op en schoot er heimelijk foto’s die hij in zijn eigen doka ontwikkelde. Amfetamine en lsd slikte hij met handenvol. In negen dagen en nachten schreef hij een boek dat een bestseller werd. Net zo goed verscheurde hij menig manuscript.

Wie nog niet eerder over hem heeft gelezen, zou kunnen denken dat hij in de verkeerde biografie is beland. Die van een excentrieke dichter, rockster, een losgeslagen kunstenaar. Maar dit alles gaat over Oliver Sacks, de in 2015 op 82-jarige leeftijd overleden neuroloog die wereldberoemd werd met zijn populair-wetenschappelijke boeken. Met een huiveringwekkend inlevingsvermogen en luisterrijke pen schreef de dokter die als kind al schrijver wilde worden over zijn patiënten, en wat hun mankeerde. Zoals de man die zijn vrouw voor een hoed hield. Of over het ontwaken in verbijstering, dat in 1990 werd verfilmd met Robin Williams als Sacks (‘Awakenings’) .

Dat Sacks een op zijn zachtst gezegd buitensporige en hoogst intrigerende persoonlijkheid had, was al bekend. Zo schreef hij veel over zichzelf. In zijn populair-wetenschappelijke boeken en in zijn twee autobiografieën. Er is ‘Uncle Tungsten’, over zijn kindertijd, zijn ontberingen op een Britse kostschool, en zijn opvlammende liefde voor de biologie en scheikunde. En aan het einde van zijn leven verscheen ‘On the Move’, waarin hij schijnbaar schaamteloos, met humor, zelfspot en een ongeëvenaarde pen zijn latere veelbewogen leven uit de doeken doet.

Oliver Wolf Sacks (1933 - 2015) Beeld Getty Images
Oliver Wolf Sacks (1933 - 2015)Beeld Getty Images

Lomp en onhandig lichaam

Voor wie geen genoeg kan krijgen van Sacks en zijn even innemende, charismatische als excentrieke persoonlijkheid, zijn duizelingwekkende intelligentie, en zijn soms ronduit bizarre fascinaties, is er nu ook ‘En hoe gaat het met u dokter Sacks?’ van The New Yorker-journalist en goede vriend Lawrence Weschler. Geschreven op verzoek van Sacks. Dat wil zeggen: Weschler ontmoette Sacks in de jaren tachtig, met het plan een biografie over hem te schrijven. Met dat doel aten ze twee à drie keer per week samen. Weschler vulde vijftien notitieboeken met interviews. Tot Sacks, op dat moment hevig worstelend met zijn homoseksualiteit, hem verbood iets over dit onderwerp te schrijven. Toen hield Weschler ermee op. Maar ze bleven elkaar zien en hun band verdiepte zich tot een intieme vriendschap. Vlak voor zijn dood vroeg Sacks hem het boek alsnog te voldooien.

Het ruim 500 pagina’s tellende boek dat er nu ligt is geen coherente biografie. Het is meer een caleidoscopische verzameling ruw materiaal. Vooral uit de jaren tachtig. Weerslagen van gesprekken met Sacks, interviews met vrienden, (door Sacks) bewonderde schrijvers, ex- collega’s. Deze bevatten naast feiten en anekdotes veel overpeinzingen over wie Oliver Sacks, voor zijn intimi Ollie, in essentie was. Want dat is niet zo makkelijk te vatten.

Sacks was allereerst een aanhanger van de fenomenologie, een wetenschapper met een uitgesproken hekel aan het kwantificeren en in hokjes opdelen van de menselijke geest. In lijn hiermee is het ook haast onmogelijk om zijn eigen persoonlijkheid in eenduidige woorden of beelden te vangen.

Sacks was een briljante, zeer onconventionele neuroloog. Iemand met een naar het lijkt fotografisch, fenomenaal geheugen, met een geest als een uitdijend heelal. Een man met een reusachtig, groot, lomp en onhandig lichaam. Die door zijn eigen stunteligheid zelf opgezette experimenten vernietigde. Maar die in het water sierlijk en vloeiend werd. Hij was langeafstandszwemmer. Oliver beschouwde zichzelf dan ook maar ten dele als landbewoner, noteert Weschler. Eerder als amfibie. En een van zijn jeugdvrienden uit Engeland noemt hem een salamanderachtige.

Een man ook met een ongebreidelde energie, die soms plotseling instortte en wegkwijnde in lange sombere periodes, waarin hij werd gekweld door twijfel, stagnatie, walging en zelfhaat. Een eindeloos bewonderaar van de Russische neuropsycholoog Luria, van de dichter W.H. Auden, met wie hij beiden correspondeerde. Een man die uren aaneen met zijn patiënten sprak, naast ze zat, naar ze keek, die duizenden pagina’s vulde met waardevolle aantekeningen over wat hij observeerde. Die medische experimenten uitvoerde op zichzelf.

Een man met extravagante, soms onsmakelijke preoccupaties en voorliefdes. Met een groepje Engelse schoolvrienden die hij altijd is blijven zien, deelde hij een diepgaande levenslange passie voor mariene biologie. Zeekomkommers, borstelwormen, koppotigen. Toen de jongens eens inktvissen in alcohol trachtten te preserveren, ging dit gruwelijks mis. De beesten begonnen te rotten en hun potten ontploften. Maandeling zwierf er een walgelijke stank door huize Sacks.

Een thrillseeker was Sacks ook, die op zijn wekelijkse nachtelijke duivelse motorritten door verlaten Amerikaanse landschappen eens een vrouw in een vergevorderd stadium van MS op haar verzoek achterop bond. Het was niet de eerste keer dat hij in opspraak raakte.

Een man ook met een ongekende mateloosheid. Steeds weer spreekt men met verbazing over zijn ongebreidelde eetlust. Maar ook over zijn fanatiek sporten, bodybuilden, en hoe zijn gewicht kon fluctueren tussen de 86 en 136 kilo. In zijn meest verbeten fitnessperiodes maakte Sacks rondes in het ziekenhuis met halters van twintig kilo aan zijn voeten.

Dr. Oliver Sacks aan het zwemmen op Long Island, 1996 Beeld The New York Times Syndication
Dr. Oliver Sacks aan het zwemmen op Long Island, 1996Beeld The New York Times Syndication

Luisterrijke taal

Er valt in Weschlers boek heel wat te genieten van de mooie omschrijvingen, de luisterrijke taal, haast poëzie soms. Alsof het zo moeilijk is de juiste woorden voor Sacks te vinden, en hij zo origineel was, dat iedereen die wordt gesproken zich uitput in zo specifiek en eigen mogelijke omschrijvingen van deze man. De ene nog sappiger en glansrijker dan de andere. Maar altijd met ontzag, warmte.

Ollie, zeggen ze, was even briljant als fantasierijk. Door zijn eindeloze geduld en humane aandacht was hij geliefd bij zijn patiënten. Veel van hen heeft hij echt geholpen. Tegelijkertijd kon hij zich ook zo laten meeslepen door zijn romantisch gekleurde beeld van de geheimzinnigheid van de menselijke geest dat hij soms totaal foutieve diagnoses stelde. Daar zijn de geïnterviewden eerlijk over. Net als over de weerstand binnen de wetenschappelijke wereld tegen zijn werk.

Wat is er ook veel van hem gehouden. Ontroerend is bijvoorbeeld de brief van Weschlers dochter Sara, petekind van Sacks, die ze hem vlak voor zijn sterven schrijft. Hierin bedankt ze hem voor zijn kolossale aanwezigheid in haar leven. Zijn bestaan, schrijft ze, is een voorbeeld van een leven waarin elke ervaring, hoe zwaar ook, een kans is voor verwondering en onderzoek.

Oordeel: Geen coherente biografie, meer een bundel ruw materiaal.

null Beeld Frank Castelein
Beeld Frank Castelein

Lawrence Weschler
En hoe gaat het met u, dokter Sacks?
Vert. L. Dorrestijn en N. Seegers
De Bezige Bij; 504 blz. € 34,99

Lees ook: 

Met de afwijking liet Sacks het gewone zien

Rond de dood van Oliver Sacks klonk hier en daar ook een enkel zuur stemmetje: wat heeft hij nou eigenlijk betekend voor de neurowetenschappen?

Neuroloog met literair talent wist tot het einde toe te inspireren

Het leven van de gevierde neuroloog en schrijver Oliver Sacks had een moeizame, lange aanloop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden