Olifant en truck tanken koolzaad

De olifanten, neushoorns en giraffen in het nieuwe Emmer dierenpark gaan op biologisch dieet. En de safaritrucks van de zoo ronken straks op CO2-neutrale biodiesel. Allemaal van koolzaad uit de buurt.

Over pr hoef je Peter van der Klok niet zoveel te vertellen. Op z'n visitekaartje heeft-ie Ministry of Biobased Affairs laten drukken, met een groen koninkrijkswapentje erbij. En Peter van der Klok is de minister. "Mensen kijken me verbaasd aan. 'Bestaat dat departement eigenlijk wel?' Nee, zeg ik dan. En daarom heb ik het opgericht."

Van der Klok is eigenlijk directeur van green tech-onderneming TCE GoFour uit Stadskanaal. En hij heeft veel vertrouwen in z'n nieuwste innovatie: de Bio Product Processor, waarvan Wildlands Adventure Zoo Emmen de eerste gebruiker wordt. Het systeem, zo groot als een zeecontainer, komt op het terrein van de nieuwe dierentuin, vertelt directeur Frankwin van Beers.

De nieuwe zoo 'Wildlands' gaat medio 2016 open, wordt twee keer zo groot als de huidige dierentuin en wil zich als CO2-neutraal dierenpark in de kijker spelen. De Bio Product Processor past mooi in het duurzame idee. Op de AgroExpo in Assen deze week, waar een demomodel de werking van het apparaat toonde, tekenden Van Beers en Van der Klok al een intentieverklaring.

"Het is een volledig nieuwe technologie, waar niks chemisch aan te pas komt", vertelt Van der Klok, die bij de ontwikkeling hulp kreeg van onder meer Wageningen Universiteit en de Rijksuniversiteit Groningen. Belangrijkste input voor de machine zijn oliehoudende gewassen, zoals koolzaad, maar de processor kan ook overweg met de duizenden liters frituurvet die de dierentuin jaarlijks gebruikt.

Dressing

"Met een schroefpers knijpen we de olie uit het zaad. Het afval dat overblijft komt er in een lange sliert als diervoeder uit", legt Van der Klok uit. Dat voer vervangt de brokken die planteneters zoals impala's, olifanten en giraffen nu nog krijgen.

"De olie wordt vervolgens gefilterd en gezuiverd en is daarmee geschikt als spijsolie; om mee te frituren bijvoorbeeld, of als dressing." De ondernemer heeft alvast een fles meegenomen en een speciaal etiket laten drukken: Euli oet Grunn, staat erop. "Kijk", knikt Van der Klok naar directeur Van Beers, "Daar kun je in de souvenirshop gerust 8 euro voor vragen."

Maar dat is niet het hele verhaal. "We gaan de olie met behulp van enzymen ook doorontwikkelen tot biodiesel." CO2-neutraal, zegt Van der Klok, "want motoren die erop draaien, stoten nooit meer uit dan het koolzaad tijdens de groei uit de lucht heeft gehaald." Behalve diesel blijft er overigens ook een zuivere vorm van glycerine over; een halffabrikaat voor de voedingsindustrie en de farmacie dat wordt verwerkt in bijvoorbeeld koffiezoetjes, hoestdrank en zetpillen.

Alles goed en wel, maar waar haalt de dierentuin straks al dat koolzaad vandaan? "Aan de nieuwe dierentuin grenst een grondwaterbeschermingsgebied, 17 hectare groot, van de Waterleidingmaatschappij Drenthe", vertelt projectleider duurzame innovatie Maarten Epema van bureau draaijer+partners. Hij heeft voor het dierenpark de samenwerking met Van der Klok op poten gezet. "Het plan is om met een collectief van tien boeren die hun landbouw willen verduurzamen in wisselteelt koolzaad te gaan verbouwen. Die boeren beschikken samen over nog eens honderd hectare landbouwgrond."

"Voordeel voor hen is dat gewassen die na koolzaad worden verbouwd 20 tot 25 procent meer opbrengst geven dan gebruikelijk, omdat koolzaad veel stikstof achterlaat in de grond", haakt Van der Klok in. "Op een stuk grond kun je eens per vier jaar koolzaad laten groeien. De andere drie jaren verbouw je andere gewassen, zoals aardappelen of bieten. Je schuift de lap met koolzaad dus steeds een stukje op." De eerste koolzaadvelden zijn in september ingezaaid, in maart en april volgen de akkers rondom de dierentuin.

Jaarlijks levert de Bio Product Processor van Wildlands 100.000 liter biodiesel af. "Ruim voldoende voor de safaritrucks die gaan rondrijden op de savanne van het nieuwe dierenpark", zegt Van Beers. De participerende boeren tanken daarom ook van het systeem, voor eigen gebruik. Qua diervoer voldoet de opbrengst van de machine eveneens ruimschoots, zegt Van der Klok. "De processor produceert jaarlijks tweehonderd ton voer, terwijl de dierentuin naar schatting maar 33 ton nodig heeft. "De rest wordt verkocht aan andere dierentuinen."

Food versus fuel

Zoals wel vaker in het debat over biobrandstof, dringt de vraag zich op of het moreel verantwoord is akkerland in te zetten voor non-food-toepassingen. En of er op die manier niet andere, direct voor de consumentenmarkt geschikte gewassen verdrongen worden.

"Onzin", vindt Van der Klok. "We produceren spijsoliën, verwerken afval tot diervoeder, laten, door de mineralen van koolzaad, vruchtbare grond na, destilleren uit de gewassen halffabrikaten voor de voedingsindustrie en aan het eind van de rit produceren we er ook nog eens biodiesel mee. Dat lijkt me optimale benutting van een gewas en dat heeft niets met food versus fuel te maken." Epema: "Daarbij kunnen we de milieuonvriendelijke import van soja uit Brazilië vervangen door veel duurzamere, lokale productie van veevoer."

Van der Klok weet zich gesteund door hoogleraar Biobased Products Johan Sanders van de Wageningen Universiteit. "Omdat nieuwe technologie ons in staat stelt niet-eetbare gewassen geschikt te maken voor diervoeders en andere toepassingen, is de voedsel versus brandstof-discussie een beetje kunstmatig en schijnheilig aan het worden. Als we nu ook al eiwitten, mineralen en diervoerders nalaten, waar is dan nog het onderscheid tussen food en non-food?"

Volgens Sanders is het een vals dilemma. "Wil je echt rekenschap afleggen over de oorzaken van voedseltekorten wereldwijd, dan is een gebrek aan landbouwgronden een heel kleine factor", zegt hij. "Anders hadden we de voorbije decennia, waarin Europa telkens landbouwoverschotten had, de hongersnoden wel het hoofd kunnen bieden. Het gaat niet om de vraag of je de gewassen die je verbouwt al dan niet kunt eten. Het zit 'm veel meer in corrupte bestuurders in ontwikkelingslanden en een gebrek aan goed onderwijs, deugdelijke gezondheidszorg en een bruikbare infrastructuur."

Sanders ziet wel een groot verschil met de techniek die Van der Klok en zijn Bio Product Processor toepassen en het vergisten en verbranden van bijvoorbeeld maïs tot biogas, zoals in Duitsland op grote schaal gebeurt. "Van de toepassingen die je biomassa kunt geven, is verbranding wel zo'n beetje de minst duurzame optie. Dan laat je maïs, waar je ook zetmeel, maïsolie en eiwit uit zou kunnen halen, concurreren met steenkool."

Het aardige aan de technologie waarmee de dierentuin en de boeren in Emmen aan de slag gaan, is de kleinschaligheid, vindt Sanders. "Zonder al te grote investeringen kan een boer, coöperatie of bedrijf aanhaken in de biobased economy en er op afzienbare termijn geld aan verdienen. Dat maakt de toepassing bovendien geschikt voor agrariërs in Afrika, waar het rendement op de landbouw wel een opkikker kan gebruiken, en waar financiering voor uitbreiding vaak een probleem is."

Maar vooralsnog bestaat de Bio Product Processor alleen nog in Stadskanaal. En moet hij straks in Wildlands de belofte van een CO2-neutrale zoo gaan inlossen. Van der Klok is volop in touw om ook de agrarische sector warm te krijgen voor zijn vinding. "Bovendien zijn we nog niet klaar. Er gaan in Nederland veel vetten en oliën het riool in. De volgende Bio Product Processor kan met dat rioolslib ook uit de voeten. We staan pas aan het begin."

'Voedsel versus brandstof? Dat is een schijnheilige discussie aan het worden, een kunstmatig onderscheid.'

De Bio Product Processor maakt brandstof en diervoeder uit koolzaad.

Maquette van de nieuwe Wildlands Adventure Zoo, die in 2016 opengaat.

Met een pers wordt de olie uit het zaad geknepen. Het afval dat overblijft, komt er in een lange sliert uit als diervoeder.

De nieuwe koolzaad-brokjes zijn onder meer geschikt voor olifanten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden