Olie waar Afrika nu eens zelf aan kan verdienen

Energiebedrijf Eneco experimenteert in Tanzania met jatropha. De olie van de plant is de basis voor biobrandstof. Eneco wil dat boeren er genoeg geld voor krijgen en dat de voedselvoorziening er niet onder lijdt. Daarom kijken Max Havelaar en ICCO mee.

De Kilimanjaro is in dikke regenwolken gehuld. In Mbosho, aan de voet van Afrika's hoogste berg, miezert het gestaag. Het maakt boeren blij. Regen biedt in Afrika hoop op een goede oogst. Ondanks het natte weer zijn overal boeren aan de slag op de velden bij het Tanzaniaanse dorp. Een paar akkers zien er opvallend anders uit dan de meeste. Ze zijn omzoomd door jonge jatropha, een struikachtige boom, waarvan ook in de velden rijen staan. Olie uit de zaden van het gewas levert biobrandstof op.

De banen jatropha op de akkers liggen meters uit elkaar. Daar tussenin is het eerste tere, groen te ontdekken van maïsstengels. Het gaat om proefakkers voor een onderzoek of er een fairtradekeurmerk kan worden afgegeven voor jatropha. "Dit is een uitgekiende manier van gemengd planten", legt Gerald Msilanga uit. "De eerste oogst was heel hoopgevend. Verbeterde teeltpraktijk in combinatie met jatropha zorgt voor een grotere opbrengst van een akker voor een boer."

De Tanzaniaan is boer, landbouwkundige en fan van de op zich weinig aantrekkelijk ogende struik. Op de proefakkers was veertig procent minder maïs geplant. Die ruimte werd ingenomen door jatropha. Toch bracht de maïs een even grote oogst op als toen het honderd procent van de akkers in beslag nam. "De grotere oogst van minder planten komt door het overblijfsel van de uitgeperste zaden dat dient als een milieuvriendelijke mest", licht Msilanga toe. "Bovendien levert de olie geld op of kan het gebruikt worden om dure diesel of benzine te vervangen."

Naast de proefvelden in Mbosho wordt dezelfde test gedaan bij de Tanzaniaanse plaatsen Mbinga en Bukoba, respectievelijk in het zuidwesten en noordwesten van Tanzania. Op alle drie de plaatsen zijn grond en klimaat verschillend. Wel zijn voor de proeven in alle drie de gebieden coöperaties ingezet van koffie producerende boeren, die al het Max Havelaar-keurmerk voor eerlijke handel bezitten.

Al decennia wordt er gezocht naar duurzame alternatieven voor fossiele brandstof zoals benzine en diesel. Jatropha wordt gezien als een van de belangrijkste gewassen voor de productie van biobrandstof. Aanvankelijk leek het gewas, dat vooral in tropische klimaten gedijt, een geschenk uit de hemel voor ontwikkelingslanden. Maar snel bleek dat grote internationale investeerders duizenden hectaren grond aanschaften van vaak corrupte regeringen. Boeren werden met een fooitje afgekocht. De enorme lappen grond werden dikwijls onttrokken aan de voedselvoorziening. Dat is in Afrika een groot probleem omdat sneller terugkerende droogten en uitputting van grond toch al zorgen voor gebrek aan voedsel voor sterk groeiende bevolkingen.

Max Havelaar gaat dan ook behoedzaam te werk bij het onderzoek of de verbouwing van jatropha aan fairtradestandaarden kan voldoen. "We hebben een groot aantal criteria geformuleerd. Allereerst moet het in het belang zijn van kleine boeren. Maar we kijken ook of het duurzaam is, er een verantwoorde productie plaatsvindt en de verbouwing van voedsel niet in gevaar wordt gebracht", somt Fenny Eshuis van Max Havelaar op, zelf in Tanzania om een kijkje te nemen.

Het initiatief voor het project kwam van Eneco, de derde grootste stroomleverancier in Nederland met zo'n twee miljoen klanten. Het bedrijf wil duurzame, groene stroom produceren en leveren. Dat gebeurt al via windenergie op zee en land. Maar dat is onvoldoende om de duurzame doelstellingen van het bedrijf te halen.

Eneco zocht naar meer alternatieven en stuitte op jatropha. Het bedrijf wil zijn groene naam echter niet te grabbel gooien door duurzame brandstof te gebruiken die ten koste gaat van boeren en voedsel in ontwikkelingslanden. "We willen onze afnemers garanderen dat de geleverde energie duurzaam is en afgerekend tegen prijsvoorwaarden die aan de ontwikkelingskansen bijdragen van de mensen die het leveren. Een fairtradecertificaat van Max Havelaar zou daarvoor garant moeten staan", vertelt Silvan de Boer van Eneco.

Ook de ontwikkelingsorganisatie ICCO, die zich bezighoudt met de rol van jatropha in de lokale energievoorziening van boeren, doet mee in het project. "Als aan alle voorwaarden is voldaan, kan jatropha de boeren ook nog eens inkomen opleveren in de vorm van emissierechten, vult Mark van Dorp van ICCO aan. "Die kunnen worden gegenereerd via de opslag van CO2 door aanplant van Jatropha. Of via de verminderde CO2-uitstoot door het vervangen van fossiele brandstoffen door jatropha-olie."

De proef lijkt op het eerste oog eenvoudig voor de boeren, maar er zitten toch haken en ogen aan. Boeren in Afrika, zo ook in Tanzania, moeten alle zeilen bijzetten om zichzelf van hun akkers te kunnen voeden en nog wat over te houden om op de markt te verkopen. Slechte landbouwmethoden en dure kunstmest dragen daar ondermeer toe bij.

Elke cent die een boer extra kan verdienen, wordt gretig aangepakt. "Sommige boeren hielden zich niet aan de regels voor de juiste afstand tussen jatropha en de maïs. Ze wilden zoveel mogelijk planten, in de hoop op een nog grotere opbrengst. Maar als jatropha te dicht bij andere gewassen staat, ondersteunen ze elkaar niet, maar gaan concurreren", vertelt landbouwkundige Msilanga.

Hij en zijn collega's in Bukoba en Mbinga zijn getraind door de Nederlandse jatropha-specialist Ab van Peer. Hij ziet potentieel voor de gemengde verbouw van jatropha en voedselgewassen. "Boeren kunnen makkelijk hun oogsten vergroten als ze meer aandacht hebben voor goede landbouwmethoden, op de juiste tijd onkruid wieden en meer training krijgen in moderne landbouwtechnieken."

De proeftuinen moeten ook als voorbeeld dienen. Tenslotte geldt ook voor Tanzaniaanse boeren: eerst zien, dan geloven.

Afrika kan goed verdienen aan biobrandstof waar het noordelijk halfrond om staat te springen. Bovendien zou duurzame en goedkopere brandstof zorgen voor meer ontwikkeling op het eigen continent. "Het is dan wel belangrijk dat in het geval van jatropha de zaden niet worden geperst in Europa maar hier ter plekke en dat een deel van de olie en de restproducten voor lokale energievoorziening kunnen worden gebruikt", merkt Mark van Dorp op.

De alom aanwezige corruptiepraktijken van veel regeringen en niets ontziende buitenlandse investeerders, kunnen jatropha echter ook in vloek veranderen voor Afrika, zoals dat met aardolie gebeurde.

De proef van Max Havelaar, Eneco en ICCO is nog niet afgerond. Voor Max Havelaar is het project iets heel anders dan de gebruikelijke koffie, cacao en katoen waarover de organisatie zich buigt. Fenny Eshuis: "Het is pionieren en een uitdaging. Maar zoals altijd staat het welzijn van de boer voorop."

Zaad voor een graf
Jatropha is oorspronkelijk afkomstig uit Midden-Amerika. Het gewas houdt het midden tussen een struik en een boom; de deskundigen zijn het daar nog niet over eens. Jatropha groeit in tropische en subtropische regionen. Traditioneel heeft het een functie als windkering, om vee uit de akkers te houden of als afrastering. De giftige zaden zijn niet eetbaar. Wel wordt er zeep uit gemaakt die medicinale krachten toegeschreven krijgt. In Tanzania wordt de struik ook op graven geplant. Jatropha heet in het Swahili: mbono kaburi: 'zaad voor een graf'. In Nederland is jatropha ook bekend als purgeernoot of schijtplant.

Biobrandstof
De zorg om het milieu en de afhankelijkheid van minerale olie zette de zoektocht in naar alternatieve brandstof. Suikerriet, zoete sorghum, maïs en cassave zijn voedselgewassen in Afrika die als bruikbaar worden gezien voor de productie van ethanol of biobrandstof. Jatropha werd aanvankelijk als alternatief wondermiddel beschouwd voor fossiele brandstoffen omdat het overal en onder alle klimaatomstandigheden leek te gedijen. Maar het gewas blijkt wel degelijk gevoelig voor weersomstandigheden en bodemgesteldheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden