Oldenzaalse zigeuners krijgen 'training on the job'

OLDENZAAL - De integratie van zigeuners in de Oldenzaalse samenleving verliep jarenlang zeer moeizaam. Niet alle pogingen waren overigens vruchteloos. Zo steeg het bezoek aan school van de jongsten, maar werk voor de volwassenen was er niet. Oldenzaal heeft met het caravanreparatieproject nu voor de ouderen een mogelijkheid om de integratie te bevorderen.

Zonder het zelf zo te willen, publiceerde de Nijmeegse antropoloog Rene Gremaux drie jaar geleden een droef stemmend rapport over de integratie van zigeuners in de Oldenzaalse samenleving. Tien jaar integratiebeleid had nauwelijks vruchten afgeworpen, concludeerde vrijwel iedereen die de studie 'Oldenzaals Zigeunerbeleid 1979-1988' onder ogen kreeg. Gremaux had zelf wel lichtpuntjes gezien, maar kon, na de hausse aan publiciteit waarmee de verschijning van zijn werkstuk gepaard ging, slechts sip constateren dat hij 'gefundenes Fressen' voor de media had geproduceerd. Gremaux kon niet anders dan constateren dat tien jaar nadat 70 zigeuners zich permanent in de Twentse stad hadden gevestigd, nog geen van hen er in was geslaagd om een baan te vinden. De belangrijkste winst die er was geboekt in al die jaren, was het gegeven dat vrijwel alle zigeunerkinderen de basisschool bezochten. En dat mocht best een succes worden genoemd, vond Gremaux.

In Oldenzaal heeft men zich niet laten ontmoedigen door deze wat schrale oogst van tien jaar zigeuneropvang. Er is inmiddels een initiatief van de grond gekomen waar in andere gemeenten die eind jaren '70 eveneens bereid waren zigeuners op te nemen - Ede, Veendam, Nieuwegein, Berkel-Enschot, Gilze-Rijen en Spijkernisse - met een mengeling van interesse en jaloezie naar wordt gekeken. Oldenzaal biedt zigeuners sinds 1989 een combinatie van scholing en werk in een door de gemeente opgezette caravanwerkplaats. Het experiment werd aanvankelijk gefinancierd door de gemeente zelf en het sociaalfonds van de EG, maar in Den Haag vindt men de eerste resultaten dermate hoopgevend dat is besloten om de financiering over te nemen. Met ruim zeven ton steun van het ministerie van WVC kan het project nog twee jaar vooruit en heeft het een (semi) permanent karakter gekregen.

Het is niet makkelijk geweest om een en ander van de grond te krijgen, blijkt uit een gesprek met het bestuur van de Stichting Leerwerkprojecten Zigeuners. "Alleen het vinden van een geschikt pand dat kon worden ingericht als werkplaats, was al een heidens kwarwei" , zegt penningmeester Willem Termijtelen van de stichting. "We wilden bewust geen achteraf loodsje ergens in de rimboe, maar een stek in de omgeving van andere bedrijven. Eigenaren van leegstaande bedrijfsgebouwen waren echter niet bereid om hun pand aan ons te verhuren. 'Dat kan ik de buren niet aandoen', kregen we steeds weer te horen. De gemeente besloot uiteindelijk zelf een bedrijfshal te kopen."

De opzet van de caravanwerkplaats is simpel: bezitters van caravans en aanhangwagens kunnen hun eigendom door zigeuners laten opknappen en repareren. Werkplaatschef Willem Buisman zorgt daarbij voor het toezicht en leert de zigeuners bovendien de fijne kneepjes. 'Training on the job', heet dat in jargon. Uitgangspunt daarbij is, dat de deelnemers na verloop van tijd zo veel kennis en werkervaring hebben opgedaan dat ze kunnen doorstromen naar het bedrijfsleven. Bovendien koestert het stichtingsbestuur de stille hoop, dat de carvanwerkplaats op den duur de status van APK-station voor caravans zal krijgen.

Geen alibi

Maar dat is vooralsnog toekomstmuziek. "We moeten toegeven dat het allemaal wat langzamer gaat dan we hadden verwacht" , geeft stichtings-secretaris Gerrit Eissing toe. "Het is gewoon heel moeilijk om mensen die altijd een vrij leven gewend zijn geweest in een bepaald ritme te krijgen. Bovendien is er sprake van een heterogene groep. In de werkplaats werken zigeuners die een aantal jaren onderwijs hebben gevolgd in Nederland, maar ook analfabeten. Dat niveauverschil maakt het extra moeilijk. Maar is geen vrijblijvende zaak. Wij willen niet als alibi bij de sociale dienst worden gebruikt. Er zijn erbij geweest die te hooi en te gras kwamen opdagen en dan bij de sociale dienst vertelden dat ze in de carvanwerkplaats werkten. Die deelnemers hebben we geadviseerd om te vertrekken."

Willeum Buisman heeft zijn baan als leraar carrosserie/autoschade/autospuiter aan het Twentse MBO-college opgezegd om zich volledig op de carvanwerkplaats te kunnen richten. Vier dagen per week werkt hij met zeven zigeuners in de werkplaats. "Zeven man lijkt weinig, maar eigenlijk is de groep nog te groot. Om het goed te kunnen doen, zou ik niet meer dan drie man onder m'n hoede moeten hebben. Omdat de meeste deelnemers niet naar school zijn geweest, hebben ze nooit gestructureerd leren denken. Dat maakt dat je voortdurend zaken moet blijven herhalen, voordat het wordt opgepikt. Het werktempo ligt daardoor laag. We hebben in het eerste half jaar van '92 in totaal tien caravans een onderhoudsbeurt gegeven. Dat is natuurlijk veel te weinig voor een commerciele exploitatie van de werkplaats."

Van tafel

Buisman betitelt de manier van omgang met zijn 'cursisten' als 'prettig'. "In het begin heb ik moeten wennen aan de grote cultuurverschillen. Dat iedereen tijdens de schaft in de kantine gewoon van tafel eet in plaats van een bordje, is iets dat je niet gewend bent. Mensen reageren soms ook heel vreemd. Laatst kwam er iemand die zich hogelijk verbaasde over het feit dat zigeuners ook konden werken."

Matzi Sarkezi (24) kijkt er al niet meer vreemd van op. Hij werkt nu ruim een jaar in de caravanwerkplaats en hoopt op termijn op een vaste baan in het bedrijfsleven. "Ik ben er nu nog niet aan toe, maar volgend jaar moet het lukken."

"Zigeuners" , legt hij vervolgens uit, "werken liever niet voor een baas. Misschien ben ik wel de enige in Oldenzaal die dat wel wil. Zigeuners willen allemaal eigen baas zijn. Maar in Nederland een eigen bedrijf beginnen, kan bijna niet. Vanwege de diploma's en al die regels, weet u. Dat maakt het voor ons allemaal zo moeilijk."

Naast hun sociale uitkeringen ontvangen de deelnemers bij wijze van stimulans een vergoeding van vijf gulden per werkdag. Wie zonder geldige reden wegblijft, verspeelt niet alleen de dagvergoeding, maar krijgt bij wijze van sanctie ook voor de eerstvolgende dag die wel wordt gewerkt geen vergoeding. "Wat mij het meest dwars zit" , zegt Buisman, "is dat de mannen die hier hun best doen om een vak te leren, worden gefrusteerd door wat ik maar de 'vrije jongens' onder de zigeuners zal noemen. Die zie je soms in dikke auto's voorrijden en de deelnemers aan dit project in feite uitlachen. Dat zijn dan zigeuners die net als onze deelnemers van een uitkering leven. Ik stel dan voor mezelf vast, dat er bij het controlebeleid in dit land vraagtekens moeten worden geplaatst."

Het stichtingsbestuur kent dit probleem. "De val van het 'ijzeren gordijn' en de verdwijning van de personencontrole aan de grenzen in sommige EG-landen heeft het integratieproces niet bevorderd" , stelt penningmeester Termijtelen onomwonden. De mogelijkheden voor zigeuners om zonder problemen te reizen zijn er door verruimd en dat biedt de 'vrije jongens' waar de werkplaatschef op doelt weer de kans om zich internationaal te manifesteren. Termijtelen: "Het laatste jaar is er hier in Oldenzaal weer sprake van een toenemend schoolverzuim bij zigeunerkinderen. Sinds de omwenteling in het Oostblok zijn grote groepen zigeuners naar WestEuropa gekomen. Die gaan op bezoek bij familie en als het ze bevalt blijven ze een paar maanden. Dan ontstaan er situaties dat in eengezinswoningen twee of drie grote gezinnen leven. Dat levert nogal wat problemen op in de woonomgeving. Bovendien gaan de kinderen van de logees niet naar school en dat heeft weer een negatieve invloed op het schoolbezoek van Oldenzaalse zigeunerkinderen. Daardoor zijn we wat het integratiebeleid betreft weer een stuk teruggeworpen. De vooruitgang die je aan de ene kant boekt, bijvoorbeeld met de caravanwerplaats, wordt aan de andere kant weer deels teniet gedaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden