Oh Oh Cherso in de Gouden Eeuw

Het Frans Hals Museum in Haarlem toont in vijftig schilderijen feestbeesten van de zeventiende eeuw. Meester in het genre was Jan Steen.

Eén schilderij liet me hardop lachen. Het is gemaakt door Cornelis Dusart ('Dorpsfeest', 1684) en toont een terras met een stel dronken kerels waarvan één zich verliest in een extatische dans en de ander staand op een bank viool speelt. Het is het soort situatie dat iedereen kent: het feest vordert, de drankvoorraad slinkt, de sfeer is veranderd van vrolijk veelbelovend in deplorabel kansloos; mensen zingen, mensen dansen, mensen staan te kotsen in een hoekje of zijn op zoek naar iemand om nog snel even mee te zoenen. Zo direct gaan de lichten aan. Tijd om te vertrekken.

Er zijn veel slemppartijen te zien op 'De Gouden Eeuw viert feest', een groepstentoonstelling in het Frans Hals Museum in Haarlem van zo'n vijftig zeventiende-eeuwse genrestukken, veel uit buitenlandse collecties. Er zijn ook veel kermissen, rederijkersfeesten, boerenbruiloften, galante gezelschappen, schuttersbanketten en iets wat 'mommerijen' werd genoemd, een soort carnaval waar gemaskerde mannen in lange broeken (toen ongebruikelijk) zich vrijelijk konden misdragen.

Nu weet ik niet of mannen als Dirck Hals en David Vinckboons zulke goeie schilders waren; ook interesseert het me niet veel. Hier gaat het om de exotische wereld die wordt ontsloten: de anekdotes en grappen, de decors en kostuums, de picareske figuren en fonkelende details: oesters, drankspelletjes, driekoningen-mutsen; de dronken luitspeler; de uitgetelde patriciërszoon aan het banket; een boerenmeid die en plein public haar behoeftes doet terwijl een oud ventje goedkeurend toekijkt. Er zijn gebaren en lonkende blikken en symbolen die erom schreeuwen om ontcijferd te worden (wat doet die dode eend daar aan die stok?) en andere die je waarschijnlijk niet eens hebt opgemerkt. Het is veel en druk en dat moet het ook zijn. In de overdaad toont zich de meester.

De schilderijen vertellen veel over etiquette en modes van de Gouden Eeuw. Dames hebben decolletés en kanten kragen en houden hun glas bij de steel vast; heren hebben zijden kousen en - très metroseksueel - schoenen met hak. Het leukst zijn de boeren. Ze hebben bochels en knolneuzen en hun mond hangt altijd een beetje open. Hun ogen staan te ver uit elkaar of juist te dicht opeen. Hun grappen zijn schuin. Op een schilderij vraagt een ruige vent (wederom met openstaande gulp) een adellijke dame ten dans - omstanders lachen (Jan Steen). Op een ander schilderij vergapen dorpelingen zich aan een kerel die op het punt staat een andere kerel op zijn kont te slaan (Cornelis Mans). Zulke doeken zijn altijd dubbelzinnig en in Haarlem liep het publiek hardop te peinzen: had het hier nu te maken met een zedenpreek of een komedie? Met beide, waarschijnlijk. Er schuilt een heimelijk genoegen in het kijken naar mensen die de beest uithangen. Zie de wildgroei aan programma's over jongeren op feestvakantie. Zie: 'Oh Oh Cherso'.

Meester in dit genre was Jan Steen, de Delftse schilder annex bierbrouwer annex herbergier wiens naam synoniem is geworden voor huiselijke wanorde. Die reputatie (voornamelijk te danken aan zijn biograaf Arnold Houbraken die beschreef hoe Steen eenden in diens brouwketel liet zwemmen) is geestig, maar ontneemt het zicht op wat hij werkelijk was: een gedegen regisseur van sitcoms: vrolijke, laagdrempelige komedies met herkenbare locaties en een nog herkenbaardere cast: het kindje met het hoge voorhoofd, de oude kerel met de grijze baard en Steen zelf natuurlijk, smakelijk lachend of lurkend aan een stenen pijp. 'Vrolijk gezelschap op een terras' uit 1670 is zo'n typische Steen: libertijns, chaotisch. Iemand speelt op een fluit; iemand reikt een klein kind een glas wijn aan; iemand - Steen zelf? - houdt suggestief een kruik voor zijn kruis, terwijl iemand anders - Steens tweede vrouw? - al net zo suggestief haar glas bijhoudt. De humor is vet en de grappen zijn voorspelbaar en dat is goed: het zou verontrustend zijn als ze het niet waren. Herkenning en herhaling vormen Steens grootste kracht. Op een tentoonstelling lopen en een van zijn werken treffen is als een onverwacht samenzijn met oude vrienden - met bier, wijn en/of sterk, dat spreekt.

De Gouden Eeuw viert feest; tot 6 mei te zien in het Frans Hals Museum in Haarlem. Meer info: www.franshalsmuseum.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden