Oh la la, gevaarlijke liefdes

Les Liaisons Dangereuses, wrede verleidings- en machtsspelletjes, inspireren film en theater. Nu zet het Nationale Toneel de tanden erin.

Hanny Alkema

Allang vergeten zijn ze, de gedichten en toneelstukken die Pierre Choderlos de Laclos ook moet hebben geschreven. Wereldberoemd – en berucht – echter werd zijn ’Les Liaisons Dangereuses’. Een brievenroman die in 1782 nota bene anoniem verscheen, maar wel insloeg als een bom. Zo scherp en onverbloemd was de adel niet eerder met zijn eigen decadentie geconfronteerd.

In de reeks brieven wordt alles en iedereen beroddeld, en wordt vooral de cynische doortraptheid getekend van de hoofdpersonages, markiezin De Merteuil en graaf De Valmont, die zich te buiten gaan aan meedogenloze machts- en verleidingsspelletjes zonder zich erom te bekommeren wie of wat ze daarmee te gronde richten. Dat het tweetal uiteindelijk zelf niet buiten schot blijft, mag op een vleugje moralisme wijzen van de Fransman Pierre Ambroise François Choderlos de Laclos (1741-1803), die het Parijse salonmilieu van binnenuit heeft gekend. De Laclos maakte een glanzende officierscarrière, schopte het tot generaal, en was jaren raadsman van de hertog van Orléans.

Door zijn realistische stijl en karakteranalytische vermogen heet De Laclos in literair opzicht een voorloper van landgenoot Stendhal, maar anders dan deze zou hij nooit als groot schrijver worden erkend. Alleen ’Les Liaisons Dangereuses’ heeft hem aan de vergetelheid ontrukt. En hoe! Losgezongen zowat van de naam van de auteur, maar wel degelijk dankzij diens zeer rake en minutieuze schildering van amoreel gedrag in een immoreel tijdsgewricht. Zo kort voor de Franse Revolutie.

Tal van schrijvers, film- en theatermakers hebben er zich door laten inspireren en bezorgden het werk een plek op het wereldpodium. De afgelopen vijfentwintig jaar is ’Les Liaisons Dangereuses’ zeker zo’n tien keer in het Nederlandse theater te zien geweest. Niet alleen in de toneelversie van de Britse schrijver Christopher Hampton uit 1985, maar ook als ’Kwartet’, onder welke titel de Duitse toneelschrijver Heiner Müller het origineel in 1981 comprimeerde tot een gewaagde dialoog. Ofwel tot een, zoals deze ooit zelf zei, kleine Schweinerei für das kleine Theater.

Is het de perverse hitsigheid van De Merteuil en De Valmont die de handeling voortstuwt, in voorstellingen en films heeft dat zelden geleid tot bandeloze scènes. De kracht van ’Les Liaisons Dangereuses’ hangt vooral samen met de suggestie die gewekt wordt door de taal. Prikkelend, adrem en ijzig precies. „Dit boek kan, zo het brandt, alleen maar branden als ijs”, schreef de dichter Baudelaire, die de zelfkant van het leven kende, er al over.

Schrijfster Hella Haasse werd er zo door gegrepen dat zij er in 1976 een vervolg op schreef. Uit nieuwsgierigheid hoe het de markiezin zou zijn vergaan nadat deze – verguisd, verstoten en mismaakt door pokken in het gezicht – aan het eind van de roman de wijk had moeten nemen naar Holland. Haasse voerde, geheel in stijl, er een persoonlijke briefwisseling in met die fictieve De Merteuil.

Ontwikkelde Haasses ’Een gevaarlijke verhouding’ zich tot een polemische roman over de plaats van de vrouw in de literatuur en de liefde, twintig jaar later tilde de Vlaamse componist Piet Swerts het origineel op weer een heel ander plan met de opera ’Les Liaisons Dangereuses’. En hoe had De Laclos kunnen bevroeden dat zijn werk nog eens deel zou kunnen worden van een tentoonstelling over mode en interieur?

Vanaf begin december worden in het Centraal Museum in Utrecht topstukken uit de collectie mode en interieur geëxposeerd in ambiances die geïnspireerd zijn op films waarin ’bijzondere mannelijke en vrouwelijke hoofdpersonen zich afzetten tegen conventies of zich ontworstelden aan hun milieu’. Met in een van de negen filmsets, ’Dangerous Liaisons’ naar de befaamde verfilming van Stephen Frears uit 1989 (die voor scenario – Hampton – en kostumering een Oscar won), de laatste hofmode van de 18de eeuw.

Niet alleen kunstenaars hebben zich met graagte op het werk gestort, zelfs psychologen en filosofen hebben het omarmd als maatstaf voor opvattingen omtrent seksuele normen en waarden. De Britse psychiater Dalrymple meent dat de in ’Liaisons’ geportretteerde seksuele bevrijding kan leiden tot gewelddadige uitwassen als verkrachting en moord, wanneer de maatschappelijke context geen zelfdiscipline oplegt en men ’aan iedere bevlieging’ denkt toe te mogen geven.

En in deze krant liet filosofe Joke Hermsen weten dat elke vorm van extase gevaarlijk is, dus ook de erotische, die ’niet voor niets liaisons dangereuses worden genoemd’. Maar ook dat je ’nooit iets moois maakt zonder risico’s te nemen’ en dat het hebben van een minnaar in een vrouw juist ’een grote creatieve kracht kan ontketenen’.

Of je er nou een negatieve of een positieve uitleg aan geeft, liaisons dangereuses werden spreekwoordelijk voor ontrouw en overspel. De film waarin de Franse regisseur Roger Vadim het thema naar de eigen tijd vertaalde, had dan ook een hoog oh la la-gehalte. Het was immers, toen de film hier in de jaren zestig draaide, de topperiode van de ’moetjes’, wegens zwangerschap gedwongen huwelijken. De pil moest nog gemeengoed worden, maar jonge vrouwen begonnen de opgelegde kuisheid massaal beu te worden.

Vadim, zelf een notoire rokkenjager, voelde dat goed aan. Naast de buitenechtelijke escapades van de twee hoofdpersonen zette hij met kennelijk plezier de bekrompenheid van de gegoede burger te kijk. Vals zuinige mondjes tegenover frivole petticoats. Geen wonder dat Vadims ’Les Liaisons Dangereuses’ vooral in progressieve studentenkringen een hit werd. Het huwelijksaanzoek van een al te enthousiaste, want promiscue minnaar werd eens zelfs afdoende gepareerd met enkel de titel van de film. Die, zoals bekend, door een onverhoedse verliefdheid in een tragedie eindigt. Jeanne Moreau en Gérard Philipe speelden destijds met grandeur het verdorven liefdespaar.

Het Nationale Toneel heeft nu eveneens een koningskoppel ingezet. Ariane Schluter en Gijs van Scholten Aschat zetten hun tanden erin, om de gevaarlijke achterkant van dit even gewaagde als dramatische liefdesspel over het obscene buitenrandje heen te tillen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden