'Officiële status slachtoffer is slechts een eerste stap'

Baas hulporganisatie Redress over ICC: Het moet niet bij symboolpolitiek blijven

Het Internationaal Strafhof (ICC) biedt de slachtoffers van internationale misdrijven een officiële status. Dat is nieuw in de geschiedenis van de oorlogstribunalen. Maar sterk is de positie van slachtoffers niet. "Soms denk je dat het hof niet meer dan symboolpolitiek bedrijft", zegt Mariana Goetz, vicedirecteur van de hulporganisatie Redress. Zij was deze week in Den Haag voor de jaarvergadering van de 121 landen die bij het strafhof zijn aangesloten. Bij de opening doneerde Nederland 500.000 euro aan het fonds van het strafhof dat slachtoffers helpt.

Hoe bijzonder is de aandacht van het strafhof voor slachtoffers?
"Traditioneel zijn slachtoffers altijd gemarginaliseerd. Bij de Neurenberg-processen, waar nazi-leiders na de Tweede Wereldoorlog werden berecht, waren slechts enkele slachtoffers als getuige aanwezig. Verder bleven slachtoffers buiten beeld."

Wat is er sindsdien gebeurd?
"Het unieke is dat slachtoffers bij het strafhof een officiële status hebben. Dat is ook het resultaat van de ervaringen met de tribunalen voor Joegoslavië en Rwanda. De getroffen gemeenschappen vonden dat deze tribunalen geen betekenis voor hun eigen leven hadden. Slachtoffers traden wel op als getuigen bij processen. Maar als getuige ben je toch vooral een stuk bewijs. Jouw verhaal moet passen in de puzzel die een ander legt. Het houdt vaak geen erkenning in van het leed dat je is aangedaan. Veel slachtoffers zijn getraumatiseerd omdat ze zijn gemarteld, verkracht, beroofd, achtergesteld. De erkenning van het strafhof voor hen als individu, kan ongelooflijk waardevol zijn."

Wat houdt hun status in?
"Slachtoffers hebben formeel het recht om tijdens een proces hun verhaal over te brengen, en om geïnformeerd te worden."

Hoe beslist het strafhof of iemand een slachtoffer is?
"Je wordt alleen als slachtoffer erkend als het leed dat je hebt ondervonden, direct is veroorzaakt door de misdrijven waarvoor de verdachte wordt vervolgd."

Wat betekent dat concreet? Bijvoorbeeld in de allereerste zaak van het strafhof tegen krijgsheer Thomas Lubanga Dyilo, die in maart is veroordeeld vanwege het inzetten van kindsoldaten in de oorlog in het Congolese district Ituri?
"In die zaak worden alleen deze kindsoldaten erkend als slachtoffer."

Dus een vrouw die verkracht is door een van die kindsoldaten niet?
"Inderdaad."

Telt die zaak daarom slechts 129 slachtoffers, terwijl er tijdens de jarenlange oorlog mogelijk 60.000 doden zijn gevallen?
"Het aantal geaccepteerde slachtoffers is gering omdat de aanklachten heel beperkt waren. Bovendien was dat de allereerste zaak die het strafhof deed. Alles was nog nieuw.

"En dan is er de bureaucratie. Aanvankelijk moesten mensen die zich als slachtoffer wilden aanmelden ieder een formulier invullen van maar liefst zeventien pagina's. En dat in een achtergebleven gebied als Ituri. Al die formulieren gingen ook nog eens naar de rechters, aanklager en verdediging. Elke individuele aanmelding werd besproken. Het systeem liep vast.

"Ook al wist het hof in de zaak tegen Jean-Pierre Bemba Gombo (voormalig vicepresident van Congo, beschuldigd van misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden in de Centraal-Afrikaanse Republiek in 2002-2003 -red.) nog ruim vierduizend slachtoffers te registreren. Maar het kan zo niet verder."

Nu het eerste vonnis is uitgesproken, kan het hof eindelijk starten met schadevergoedingen. Hoe gaat dat?
"De rechters hebben in de Lubanga-zaak besloten dat er geen individuele maar slechts collectieve vormen van schadevergoeding zullen zijn. Je moet daarbij denken aan humanitaire projecten. De nadruk zal op training en medische hulp liggen. De slachtoffers hebben hun school niet af kunnen maken, omdat ze als kindsoldaat moesten vechten. Ook hebben velen nog kogels in hun lichaam.

"Dat zij als enigen profiteren van collectieve compensatie leidt wel tot scheve ogen, want nogal wat kindsoldaten kregen al hulp toen ze demobiliseerden. Ook kan het risico's voor hun veiligheid met zich meebrengen, omdat ze als formele slachtoffers gezien worden als mensen die zich tegen Lubanga en zijn stam keren. Er zijn nog altijd grote spanningen in Ituri.

"Overigens staat nog niks vast, omdat de verdediging en slachtoffers in beroep zijn gegaan tegen het schadevergoedingenbesluit van de rechters."

Weten slachtoffers, die jaren hebben moeten wachten, dat ze geen geld krijgen?
"Op zich is deze kwestie in beroep. Maar als het zo blijft, zullen de reacties pittig zijn."

Wie betaalt de eerherstelprojecten?
"Omdat Lubanga geen bezittingen heeft, komt het geld van de Trustfund for Victims dat onder het strafhof valt."

Wat betekenen de 500.000 euro die Nederland vorige week heeft toegezegd?
"Het fonds had 1,2 miljoen euro in kas. Daar komt de bijdrage van de Nederlandse regering bij. Dat is geweldig. Leed is nooit te herstellen maar gezien de vele slachtoffers, is een half miljoen niet erg veel."

Doet het strafhof wel genoeg voor slachtoffers?
"Ik ben niet cynisch. Soms voel je wel die spanning. Aan die ene kant is er dat waanzinnige idee van internationale gerechtigheid. Tot je naar de verwoeste gebieden gaat en de realiteit ziet waarin slachtoffers leven.

"Dan denk je dat het hof niet meer dan symboolpolitiek bedrijft. Maar we moeten ons niet laten ontmoedigen. We hebben de nodige stappen gezet in de tien jaar dat het strafhof bestaat. Dit is een permanent hof. We hebben tijd om de positie van slachtoffers te verbeteren."

Mariana Goetz
Mariana Goetz (39) was erbij, in 1998 in Rome. Toen ondertekenden 120 staten het verdrag dat de basis is voor het Internationaal Strafhof. Ze was tijdelijk verbonden aan de regeringsdelegatie van Senegal, die de overeenkomst als eerste ratificeerde. Vervolgens werkte ze als jurist voor het Rwanda Tribunaal en het Speciale Hof voor Sierra Leone.

Tegenwoordig is Goetz vicedirecteur van de in Londen gevestigde hulporganisatie Redress, die zich inzet voor slachtoffers van marteling. Tegelijk is Redress het aanspreekpunt van het netwerk van ruim driehonderd organisaties en deskundigen die zich inzetten voor de rechten van slachtoffers bij het Internationaal Strafhof.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden