OFFICIEEL ORGAAN VAN HET NEDERLANDS GENOOTSCHAP TER BEVORDERING EN VERBREIDING VAN NUTTELOZE KENNIS. OPGERICHT 14 JULI 1989 TE AMSTERDAM. VOORZITTER:JAN KUIJK, SECRETARIS/PENNINGMEESTER: RUUD VERDONCK, LID: ROB SCHOUTEN. 4e JAARGANG NUMMER 33

Geraadpleegde bron: Wim Wennekes en Durk Reitsma, Hotel Van der Werff, anno 1726. In 1989 uitgegeven door Thomas Rap, Amsterdam. Matty Verkamman

Dodenherdenking heeft op Vredenhof altijd een universeel karakter. Duitsers en geallieerden liggen er naast elkaar begraven. Door een wonderlijke samenloop van omstandigheden zijn zij tijdens de laatste wereldbrand op Vredenhof met militaire eer begraven.

Aan de ene kant is het menslievendheid geweest, die tot dit internationale kerkhof heeft geleid. Anderzijds heeft enig zakelijk opportunisme ook een rol gespeeld. Het was kort na de eeuwwende dat de ondernemende eilander Sake van der Werff het initiatief nam voor een eervolle rustplaats voor naamloze doden; toen alleen nog verdronken zeelieden. Van der Werff, in 1870 te Dokkum geboren, was veldwachter, maar vond het koddebeiersleven na zijn komst op Schier in 1901 al gauw te knellend. Hij bleek over een ondernemende geest te beschikken en bracht een hotel tot glorie dat heden ten dage nog altijd een lustoord is: Hotel Van der Werff.

Attractie

Sake had een speciaal ontwikkeld gevoel voor publiciteit. Hij bestookte kranten en tijdschriften met informatie over het eiland en zijn schitterende hotel. Van begin af aan was het ook zijn bedoeling van Vredenhof een toeristische attractie te maken. Dit tot grote ergernis van burgemeester H. W. van den Berg, met wie hij decennia lang conflicten uitvocht.

Sake van der Werff voelde zich gaandeweg de ongekroonde koning van het eiland en had er bepaald moeite mee het gezag van de burgemeester te erkennen. Toen de Duitse Graaf von Bernstorff - tot 27 december 1945 eigenaar van Schiermonnikoog - in 1906 grond beschikbaar stelde voor Vredenhof, stond de burgemeester bepaald niet te applaudisseren. Waarom zo veel laatste eer voor aangespoelde lijken? “Laat ons die stinktroep maar gerust op het strand begraven”, zei Van den Berg.

Van der Werff trok echter aan het langste eind en op 9 juli 1906 werd de eerste onbekende begraven. Het was, volgens dorpsarts Beekhuis, “een ongeveer 65 jaar oude Engelse visser”, die door Van der Werff tijdens een strandwandeling was aangetroffen.

Passie

De hotelier ontwikkelde gaandeweg een morbide passie voor zijn lijken. De een spaart postzegels, de ander suikerzakjes en Sake van der Werff spaarde alle mogelijke materiaal omtrent de doden op Vredenhof. Hij fotografeerde de stoffelijke resten en schreef in een van zijn Vredenhof-boeken bij een gruwelijke foto het overbodige bijschrift: 'Geen hoofd.' De drenkelingen kregen op hun graven emaille plaatjes met opschriften als 'Onbekend, zeeman in oliejas en zeelaarzen' en 'Onbekend, gekleed in zwarte jas, blauwe broek en gummi laarzen'.

Kerkhof en een beetje front (2)

De eerste wereldoorlog deed een ware vloed aan Duitse en Engelse soldaten op Schiermonnikoog aanspoelen. Zij kregen hun plaats op Vredenhof, waarna Van der Werff er alles aan deed achter de identiteit van de slachtoffers te komen. Vaak met succes. De eerste geidentificeerde Duitser was de matroos Gerhard Spiesen uit Cuxhaven. Van der Werff ontving zijn ouders op Schiermonnikoog en liet zich met hen bij Gerhards graf met gedenkplaat ('Dem Auge fern, dem Herzen ewig nach') fotograferen. Daar wemelt het van in de Vredenhof-boeken: Van der Werff op de foto met de ouders van een dode.

In de wandelroutes die Sake van der Werff naar zijn hotelgasten stuurde, was altijd een rustpauze op Vredenhof aangegeven. Bepaald niet tot genoegen van alle eilanders, timmerde Sake met zijn hotel stevig aan de weg. Hij zat altijd vol plannen. Zo dacht hij in de jaren dertigserieus aan een dam die 'zijn' eiland met het Friese vaste land moest verbinden. Ook een luchtbrug met Amsterdam leek hem alleszins interessant voor het toerisme.

Zijn koopmansgeest was zelfs zodanig ontwikkeld, dat Sake na de Duitse inval op 10 mei 1940 ogenblikkelijk in diverse kranten als volgt adverteerde: 'Komt nu naar Schiermonnikoog! Op het fraaie natuurvolle eiland kunt U herstellen van schrik en vermoeidheid. Om U gerust te stellen: op Schiermonnikoog behoeft U geen vrees voor mijnen te hebben. U kunt hier volop genieten.'

Dansavonden

Schiermonnikoog werd vanaf 16 mei 1940 bezet en onderging die bezetting lijdzaam. Er was nauwelijks sprake van verzet tegen de Duitsers, die niet hun naarste mensen naar het eiland hadden afgevaardigd. In de nieuwe situatie lieten beide partijen elkaar in waarde. Voor Van der Werffs hotel voorzag die betrekkelijke rust in genoeglijke avonden waarop Duitsers en eilanders graag een glaasje kwamen drinken. Er waren regelmatig dansavonden en Duitse officieren lieten herhaaldelijk familie naar het hotel overkomen.

Het was deze sfeer die het Van der Werff mogelijk maakte onderhandse regelingen te treffen met de Inselkommandant, door de soldaten kozend Der Iko von Schiko genoemd. Daarbij permitteerde Van der Werff zich een houding ook tegenover de commandant te zeggen wat hij dacht en vond. Hij nam beslist geen blad voor de mond.

Toen bijvoorbeeld burgemeester Van den Berg opdracht kreeg alle Nederlanders die niet op het eiland woonden - veel hotelgasten - weg te sturen en dat bevel ook uitvoerde, werd de eerste burger door Van der Werff openlijk 'een waardeloze figuur' en 'een lafaard' genoemd.

Niettemin kreeg Van der Werff het bij Iko E. Vosloh voor elkaar de aangespoelde geallieerden op Vredenhof met militaire eer te begraven. Eind mei 1940 was de Britse officier-vlieger M. E. Ryan de eerste. Bij gebrek aan een Britse vlag, werd de Nederlandse driekleur over zijn baar gedrapeerd. Een Duits peloton bracht deze 'vijand' de laatste eer en legde ook een lint met opschrift op het graf: 'Van de Duitsche Kameraden'. De Stahlhelmen presenteerden het geweer, brachten een saluutschot en marcheerden weg nadat de gereformeerde dominee T. van Wieren en Oberleutnant Schultz aan de geopende groeve hadden gesproken.

Twee weken na de begrafenis van M. E. Ryan ontstond het zoveelste conflict tussen Sake van der Werff en burgemeester Van den Berg. Weer was een Britse militair aangespoeld, op de Engelsmanplaat tussen Ameland en Schiermonnikoog. De burgemeester gelastte niet te identificeren, maar de dode ongekist op de zandplaat onder te spitten.

Woedend stapte Van der Werff naar de Duitse commandant, die zijn boosheid volledig deelde. Het lichaam werd weer opgegraven en op Vredenhof geidentificeerd. Het bleek de RAF-vlieger W. Martin te zijn. Ook deze Brit viel een begrafenis met Duitse militaire eer ten deel. Dominee Van Wieren zei in zijn grafrede: “Bij de geopende groeve voelen we internationaal. Dan is de ban van de vijandige tegenstelling, die anders velen gevangen houdt, gebroken.',

Drie jaar lang ijverde Sake van der Werff tijdens de oorlog met succes voor een eervolle laatste gang van gesneuvelde militairen. Duitsers, Polen, Canadezen, Amerikanen, Nieuwzeelanders, Britten en Fransen werden op Vredenhof begraven. In totaal ging het om 96 doden. Toen Vredenhof tijdens de oorlog op zeker moment moest uitbreiden, kwam de opportunistische aard van Sake boven drijven. Hij had geld nodig voor die uitbreiding en zocht en vond publicitaire steun bij het foute dagblad De Telegraaf. Deze krant noemde Vredenhof een 'sympathiek initiatief'.

Kerkhof en een beetje front

In juni 1943 dacht de nieuwe 'Iko von Schiko', Wittko, er ineens anders over. Hij vond dat het begraven van vriend en vijand op een kerkhof niet langer kon, omdat 'Engelsen en Amerikanen Duitsland terroriseren'. Ondanks hardnekkige protesten van Van der Werff gold het verbod van Wittko een jaar lang. Pas juli 1944 werd zijn beslissing herroepen.

Nadat Schiermonnikoog op 31 mei 1945 als laatste stukje Nederland was bevrijd - het eiland betreurde bij drie bombardementen twaalf doden, onder hen burgemeester Van den Berg - werd Vredenhof een trekpleister voor de gasten op het eiland. Sake van der Werff zag het kerkhof als 'mijn levenswerk' en kreeg de schrik van zijn leven toen kort na de oorlog Amerika, Canada en Frankrijk hun doden terug wilden hebben.

Van der Werff vocht tot op het hoogste niveau tegen dat voornemen. Hij richtte zich onder meer tot koningin Wilhelmina. De Amerikanen en de Canadezen haalden bakzeil, maar de Fransen lieten in september 1949 negen doden van Schiermonnikoog overbrengen naar militaire kerkhoven in Parijs en het Zeeuwse Kapelle.

Sake van der Werff bleef tot aan zijn dood in 1955 naarstig zoeken naar familieleden van de doden op Vredenhof. Er ontstonden uitvoerige correspondenties met nabestaanden all over the world. Die mensen kregen elk jaar met Kerst een kaart van Sake. Velen kwamen van heinde en verre naar de graven en hoorden dan pas het verhaal dat hun dierbaren met Duitse militaire eer waren begraven.

Bezinning

Toen Sake van der Werff en zijn zoon Tjeerd Jan in de lente van 1955 kort achter elkaar overleden, werden beiden op Vredenhof begraven. Zij zijn op dit kerkhof de enigen die niet de dood in de zee of in de oorlog hebben gevonden. Heden ten dage wordt Van der Werffs werk voor Vredenhof voortgezet door eilander Wyb Jan Groendijk. Hij is er de laatste jaren in geslaagd van tientallen doden familieleden te vinden.

Geheel in de geest van Sake van der Werff is Vredenhof nu een bezinningspunt in de wandel- en fietsroutes op Schiermonnikoog. Oorlog en vrede komen er samen, de Duitser naast de Fransman, de Pool, de Brit, de Amerikaan, de Canadees, de Nieuwzeelander.

Het roept een speciale sfeer op, die mensen in het huisje op Vredenhof de laatste maanden in het boek aan de ketting dit soort ontboezemingen heeft doen schrijven:

'Elke keer als ik hier ben, voel ik de waanzin van de geschiedenis'.

'Hier wordt men stil van'.

'Vrede voor alle volken'.

'Hoeveel is de wereld beter geworden sinds zij vielen?'

'Met diep respect, van een moeder'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden