Interview

Of Mandela trots zou zijn op het huidige Zuid-Afrika, dat is de vraag

Jongeren moeten zich beter informeren en op school meer les krijgen over wat er eigenlijk in hun grondwet staat, vindt Bongani Majola. Beeld Bram Lammers

Een tentoonstelling in de Amsterdamse Nieuwe Kerk belicht de levens van Gandhi, King en Mandela. Maar wie zijn eigenlijk hun fakkeldragers? In een korte serie gaat Trouw op zoek. Vandaag: Bongano Manjoli over de erfenis van Nelson Mandela.

"Nelson Mandela was een merkwaardige man hoor." De lach op het gezicht van Bongani Majola verraadt dat hij het als compliment bedoelt. Hij is voorzitter van de South African Human Rights Commission (SAHRC). "Mandela hechtte er zo sterk aan dat maatschappelijke organisaties zijn regering scherp hielden, dat hij zelfs de meest kritische nog actief steunde. Dan spoorde hij buitenlandse regeringen aan om zijn tegenstanders financieel te steunen. Terwijl die zijn regering, of hem zelf, via rechtszaken behoorlijk in verlegenheid konden brengen."

Majola ontmoette de anti-apartheidsheld meerdere keren toen Mandela tussen 1994 en 1999 president was van Zuid-Afrika. Zelf was hij in die tijd hoofd van een organisatie die arme, achtergestelde Zuid-Afrikanen juridisch bijstaat. "Mandela's steun voor organisaties die zijn regering via de rechter bestreden, kwam voort uit een diepgewortelde visie", zegt hij. "Mandela meende dat een sterke rechterlijke macht essentieel is. Hij wist dat zijn nieuwe regering vol onervaren krachten controlemechanismen nodig had, en dat een jonge democratie alleen met rechterlijke bijsturing kan overleven."

Bestaat dit respect voor het recht nog voldoende in Zuid-Afrika?

"Niet bij iedereen. Maar we mogen wel degelijk trots zijn op onze rechterlijke macht. Het is wat Zuid-Afrika bij elkaar houdt. Rechters in dit land passen de wet onverschrokken en onpartijdig toe. In een periode waarin politiek veel misgaat, is dat belangrijk. Ik ben ervan overtuigd dat die moed een gevolg is van de waardering die Mandela de rechterlijke macht altijd betoonde. Dat heeft rechters zelfvertrouwen gegeven in het nieuwe Zuid-Afrika. Nooit viel Mandela de rechterlijke macht aan. Hij waarborgde altijd de integriteit van rechters, ook als hij zaken verloor."

Is dat een belangrijk onderdeel van Mandela's erfenis?

"Een onderdeel inderdaad. De kern van zijn erfenis vormt echter zijn strijd voor vrijheid en gelijkheid. Daarvoor zat hij 27 jaar in de gevangenis. Dat is ook waar de SAHRC zich het meest op toespitst: de bestrijding van onverdraagzaamheid en racisme. Want we vergeten soms hoe belangrijk de vrijheid en gelijkheid is die wij sinds de val van de apartheid genieten. In Zuid-Afrika ben je nu vrij om te wonen en werken waar je wilt. Zelfs als je kritiek uit op de president wordt je niet gearresteerd. Dat is in veel landen anders. Voor die vrijheid moeten we Mandela heel dankbaar zijn."

Toch zijn veel mensen in Zuid-Afrika helemaal niet zo dankbaar. Eerder teleurgesteld. Zij stellen dat politieke vrijheid geen echte vrijheid betekent, zolang er niet ook enige economische gelijkheid bestaat. De term 'economische apartheid' valt regelmatig. Want zwarte Zuid-Afrikanen zijn nog altijd gemiddeld zes keer armer dan witte landgenoten. Majola onderkent dit probleem. "Er is inderdaad economische verandering nodig", geeft hij toe. "Want als je geen geld en baan hebt, wat heb je dan nog aan dat wettelijke recht te werken en te wonen waar je wilt?"

Is het terecht dat sommige Zuid-Afrikanen dit Mandela aanrekenen?

"Mandela kon natuurlijk niet alles in één keer voor ons oplossen. Er is weinig echte integratie, de meerderheid van de zwarte bevolking woont nog in townships. Maar Mandela moest compromissen sluiten tijdens het overgangsproces van de apartheid naar democratie. Hij focuste op politieke vrijheid en liet veel economische privileges van witte Zuid-Afrikanen intact. Sommige mensen zien dat als een vergissing. De apartheid had er ook vooral voor gezorgd dat zwarte Zuid-Afrikanen economisch achtergesteld waren. Maar een compromis was noodzakelijk voor het bereiken van een deal. Mandela plantte eigenlijk vooral een zaadje: het idee dat iedereen vrij en gelijk dient te zijn. En hij bouwde een nieuw democratisch stelsel op waarin wij zelf actief onrecht en ongelijkheid kunnen bestrijden. Instrumenten als de SAHRC, waar iedereen terecht kan met klachten over schendingen van zijn rechten."

Heeft dat zaadje van Mandela ook echt wortel geschoten in Zuid-Afrika?

"Niet genoeg. De regering doet te weinig om de ongelijkheid te verminderen. Natuurlijk heeft zij beperkte middelen, maar de politieke wil is er ook niet. Een kleine elite is rijk geworden, de meerderheid van de zwarte Zuid-Afrikanen bleef arm. Corruptie vreet al jaren geld weg dat de overheid eigenlijk zou moeten besteden aan de bouw van huizen, het onderwijs, de gezondheidszorg en uitkeringen. En daarnaast zijn er nog steeds te veel mensen in de samenleving die denken dat zij op basis van hun huidskleur superieur zijn aan anderen, die denken dat zij zwarte landgenoten zomaar voor aap kunnen uitmaken. Ik hoop echter dat we uit de pijn die we momenteel als land voelen - de aanhoudende verdeeldheid, de corruptie, het slechte landsbestuur en bijvoorbeeld ook het wijdverbreide geweld tegen vrouwen en kinderen - alsnog lessen trekken voor de toekomst."

Klinkt nou niet bepaald als de regenboognatie die Mandela voor ogen had.

"Natuurlijk kan Zuid-Afrika op termijn best een regenboognatie worden. Alleen moet je daarbij niet aan een perfect land denken. Veel mensen, aan zwarte én witte zijde, willen een eerlijkere verdeling van de welvaart. En er bestaan inderdaad nog racistische denkbeelden in Zuid-Afrika, maar de ruimte daarvoor wordt wel kleiner. De meerderheid tolereert racisme echt niet meer. Maar om het helemaal uit te bannen is veel tijd nodig. Die denkbeelden zijn bij een deel van de bevolking via de apartheid generatieslang ingesleten."

Majola vindt dat de jeugd kritischer en meer politiek geëngageerd zou moeten zijn. Er zijn te weinig jongeren die, zoals Mandela ooit, een leidersrol op zich nemen. "Te veel jonge Zuid-Afrikanen zijn onverschillig", zegt hij. "Vooral als ze na de afschaffing van de apartheid zijn geboren, zien ze hun vrijheid als iets vanzelfsprekends en zijn ze weinig geïnteresseerd in het verleden. Ze slikken daardoor te gemakkelijk wat politici hen op de mouw spelden. Dat verzwakt de democratie."

Jongeren gaan te weinig de straat op?

"Ja, en dat is gek. Tijdens de apartheid werd je ervoor opgepakt en toch deden mensen het vaak. Nu staat het je vrij om tegen alles te demonstreren en weifelen veel jongeren juist. De protesten groeien wel, maar als je ziet hoeveel jongeren klagen over corruptie en wanbestuur zou je toch massalere actie verwachten. Want zij één les van Mandela moeten hebben geleerd, is het: Als je het ergens niet mee eens bent, doe dan iets om het te veranderen."

Ze moeten de erfenis van Mandela beter beschermen?

"De nadruk moet niet liggen op de erfenis van Mandela. We hebben de Nelson Mandela Foundation al om die te beschermen. Zij moet liggen op het beschermen van onze democratie. Daarmee bedoel ik niet dat jongeren moeten gaan rellen en stenen naar de politie moeten gaan gooien, maar dat zij zich meer interesseren voor politieke en sociaaleconomische ontwikkelingen in hun land. Zij moeten zich beter informeren en op school meer les krijgen over wat er eigenlijk in hun grondwet staat. Alleen dan zullen zij naar die grondwetswaarden handelen en zich kritischer opstellen tegen corrupte politici. Mandela begon onze strijd voor democratie, wij moeten die voortzetten."

Zou Mandela nog wel trots zijn als hij nu naar Zuid-Afrika keek?

"Dat kunnen we hem moeilijk nog vragen. Maar de onlangs overleden Ahmed Kathrada, die samen met Mandela op Robbeneiland gevangen zat voor hun gedeelde ideaal van een vrij, gelijk en democratisch Zuid-Afrika, was zeer ontevreden over de stand van zaken aan het eind van zijn leven. Ook veel andere anti-apartheidshelden die samen met Mandela gevangen zaten hebben stevige kritiek geuit op de huidige regering en de staat van het land. Ik denk dat we daar wel enigszins uit kunnen afleiden wat Mandela van het huidige Zuid-Afrika zou hebben gevonden."

Wie is Bongani Majola?

Bongani Christopher Majola (65) is sinds begin dit jaar voorzitter van de South African Human Rights Commission (SAHRC). Dat is een van de organisaties die de nieuwe Grondwet in het leven riep om de democratie na de afschaffing van de apartheid te waarborgen. Majola studeerde rechten en was in de jaren tachtig en begin jaren negentig hoogleraar aan verschillende universiteiten. Van 1996 tot 2003 was hij hoofd van het Legal Resources Centre (LRC), een organisatie die arme en achtergestelde Zuid-Afrikanen juridisch bijstaat. De afgelopen vijftien jaar werkte hij voor het VN-tribunaal ter berechting van de daders in de Rwandese genocide, het ICTR, onder meer als assistent-hoofdaanklager.

Zaterdag 16 december is er een voorstelling over het leven van Nelson Mandela in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Daar is ook tot 4 februari de tentoonstelling 'We have a dream' dagelijks te zien van 10 tot 17 uur. 

Eerder in deze serie interviewden we de Indiase activist Jignesh Mevani: 'Ik ben bepaald geen fan van Gandhi'. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden