’Of hij wil of niet, de mens kan het geloven niet laten’

Filosofen, theologen, dichters en andere denkers stellen het nieuws in ander, beschouwend licht. Vandaag: waarom haalt een onderzoek naar godsdienst en angst de krant?

Peter Henk Steenhuis

Geloof in de morele en maatschappelijke vooruitgang werkt op dezelfde manier beschermend tegen existentiële angsten als religieus geloof. Dat schrijven psychologen van de Universiteit van Amsterdam in Personality and Social Psychology Bulletin.

Ze ondersteunen deze gedachte met verscheidene proeven. Zo lieten ze mensen een essay lezen met de stelling dat vooruitgang een illusie is. Na afloop bleken er bij de proefpersonen onbewust woorden geactiveerd te zijn die met dood te maken hebben. Omgekeerd bleek nadenken over de manier waarop de samenleving is vooruitgegaan zulke onbewuste acties te verminderen.

Er wordt zo veel geschreven over angst. Waarom haalde juist dit stuk van de wetenschappers de krant?

„Religie is nothing but – dat suggereert zo’n onderzoek”, zegt schrijver en predikant Nico ter Linden. „Religie is niets meer dan het bestrijden van angst. En als we die angst op een andere manier het hoofd weten te bieden, dan kunnen we religie afschaffen. Onzin. De mens is een Homo Religiosus. Of hij wil of niet, hij kan het geloven niet laten. Je kunt erop hameren dat religie riskant is, maar de meeste gelovigen zijn kritisch genoeg om dit zelf ook in te zien.”

Afgezien van de impliciete suggestie denkt Ter Linden ook niet dat geloof in vooruitgang net zo beschermend werkt tegen existentiële angsten als religieus geloof. Ter Linden: „Toen ik in Amerika colleges crisisinterventie volgde, werden mij drie dingen geleerd: Touch gently the place that hurts; give it a name; what can immediately be done? Ga voorzichtig met pijn om, benoem de crisis en vraag je af wat er onmiddellijk gedaan kan worden. Juist die laatste vraag is essentieel voor religieus geloof. Wij noemen dat ’roeping’: jij hebt wat te doen. Je komt je bed uit voor iets, en je werkt aan iets.”

„Roeping houdt het langer vol dan geloof in morele en maatschappelijke vooruitgang. Bij religieus geloof is er iemand die roept, er is een gemeente die je eraan herinnert als je ongeloof je dreigt te overweldigen. Ook als je niet meedoet aan een gemeente is er een boek dat voortdurend zegt: ’Sta op!’ Dat is het refrein van de Schrift: ’Sta op uit de doden’. Dat betekent niet: Sta op uit de dood, zoals de nieuwe bijbelvertaling ervan maakt, maar sta op uit de doden. Dat is auto-reanimatie.”

„Er is nog een groot verschil tussen beide vormen van geloof. Religieus geloof is een mengeling van verzet en overgave. Een gelovige verzet zich tegen de machten: we gaan aan de slag om te zien of we tot een nieuw bankwezen kunnen geraken. Maar anders dan geloof in vooruitgang leert religieus geloof ook overgave. Het geloof is er ook als je oud en der dagen zat bent, maatschappelijk uitgerangeerd bent en geen macht meer hebt wat te doen. Het is misschien wel zo dat ik op een dag mijn actieve ik moet inleveren, maar dat betekent niet dat ik mijn contemplatieve ik kwijt ben.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden