'Of hier enge sekten zijn? Ik heb het gevoel van wel'

De omstreden dokter Barbara Bischot is een van de 'deskundigen' die Kerk en Wereld op de conferentie van aanstaande zaterdag heeft uitgenodigd om het taboe op de discussie over sekten te doorbreken.

Bischot is voorzitter van Sirene, een organisatie die zich inlaat met het ontvoeren en deprogrammeren van sekteleden. Ze is vorig jaar tot een half jaar voorwaardelijke gevangenisstraf veroordeeld wegens haar aandeel in de ontvoering van Jolanda Veldhoen, een vrouw die, tegen de zin van haar familie, lid was van de ifa-religie. Onlangs is Bischot voor haar aandeel in Veldhoens deprogrammering bovendien door het medisch tuchtcollege voor een maand uit haar ambt gezet. Geen reden genoeg af te zien van de 'deskundigheid' van Bischot?

Pauline van der Woude, van vormingscentrum Prisma in Tilburg, dat het congres samen met Kerk en Wereld organiseert, benadrukt dat Bischot naar eer en geweten handelde. “Bischot is helemaal niet vanwege deprogrammeren geschorst door het tuchtcollege, maar om het uitschrijven van een recept zonder dat ze degene voor wie het bestemd was, had gezien.”

De tuchtcommissie schrijft echter in haar rapportage: “Als arts heeft de aangeklaagde een duidelijke stem in het kapittel gehad bij het besluit klaagster te ontvoeren en op te sluiten in een geblindeerde ruimte teneinde haar vanwege 'depersonalisatie' te 'deprogrammeren'.”

De openbare conferentie van zaterdag is een vervolg op een besloten conferentie die Kerk en Wereld en Prisma in april in Den Bosch hebben gehouden. Daar waren alleen ex-sekteleden en familie van sekteleden uitgenodigd.

Uit de lijst 'bevindingen en aanbevelingen', die als uitgangspunt zal dienen voor de conferentie van zaterdag: “Deprogrammeren is vakwerk en maatwerk. Aan een deprogrammeur moeten hele hoge eisen gesteld worden. Deprogrammering mag niet onderbroken worden. Na afloop rust in een neutrale omgeving.” En: “Onzorgvuldig of te vroeg afgebroken deprogrammering is uit den boze. Een maal terug in de sekte, verhevigen de problemen zich.”

Het idee dat sekten hun leden van hun persoonlijkheid beroven, en dat er methoden bestaan waarmee hulpverleners iemand zijn oorspronkelijke persoonlijkheid kunnen teruggeven, behoort in Nederland al jaren tot het rijk der fabelen. Zowel 'hersenspoelen' als 'deprogrammeren' zijn ontmaskerd als moderne mythen, die veronderstellen dat de persoonlijkheid van iemand een passief ding is, een soort computer: wie volgens de juiste methode te werk gaat, kan er alles mee doen wat hij wil. Het is een idee dat binnen het wetenschappelijk discours in Nederland, zeker na Paul Schnabels proefschrift 'Tussen stigma en charisma' van begin jaren tachtig, unaniem verworpen is. Schnabel rekende af met de voorstelling van de wil- en weerloze mens die is te programeren zoals een computer. Hij stelde dat niemand ideeën en praktijken omhelst die hij onaantrekkelijk en verwerpelijk vindt. Zelfs degene die in een sekte met totalitaire trekjes over zich heen laat lopen, doet dat op grond van belangen, gevoelens en argumenten - en dus uit vrije wil.

Volgens Richard Singelenberg, godsdienstwetenschapper aan de Universiteit van Utrecht, is het wetenschappelijk debat over deprogrammeren afgesloten. “In de godsdienstwetenschap is iedereen het er al jaren over eens dat deprogrammeren geen enkele wetenschappelijke basis heeft en dat het middel vaak nog erger is dan de kwaal. De discussie is voorbij.”

Ook in de psychologie en de psychiatrie is volgens Singelenberg nauwelijks nog iemand te vinden die deze ideeën serieus neemt. “Op enkele randfiguren na, die er een curieus mensbeeld op na houden.”

Zo'n 'randfiguur' is prof. Louis van den Wyngaert uit België. Ook hij zal zaterdag zijn visie geven. Van den Wyngaert is de oprichter van de Belgische organisatie voor sektenbestrijding, de 'Vereniging ter verdediging van persoon en gezin'.

Hij werd als getuige-deskundige gehoord door de Belgische parlementaire enquêtecommissie. Sekten passen volgens hem “systematische depersonalisatie” toe op hun leden. Daarom is er volgens hem in België een “grootschalige voorlichtingscampagne nodig om te waarschuwen tegen de gevaren van schadelijke sektarische organisaties”.

Volgens Van den Wyngaert hebben sekteleden een grondige 'depersonalisatie' ondergaan. De Belgische parlementaire commissie geeft zijn woorden weer: “Depersonalisatie bestaat erin op een bepaald ogenblik de bestaande lagen zoveel mogelijk af te sluiten en er een heel ander persoonsbeeld boven te schuiven. De realiteitszin wordt even systematisch afgesloten als hij vroeger door ouders en leraren werd bijgebracht. Het persoonlijk verleden wordt van zijn emotionele kleur en waardeoordelen ontdaan, en verdronken tussen pseudo-herinneringen. De vroegere realiteit wordt vervangen door een fantasiewereld. Hiermee zijn duidelijk psychotische trekken verbonden. De heer Van den Wyngaert verwijst als voorbeeld naar de getuigen van Jehova.”

Buiten Nederland heeft het geloof in hersenspoelen en deprogrammeren de laatste tijd een nieuwe impuls gekregen dankzij parlementaire onderzoeken waarin deze ideeën serieus werden genomen. Parlementaire onderzoeken zoals in België en Frankrijk reageerden op de in die landen bestaande sekten-angst, en de rapporten gaven die angst een nieuwe impuls. Ook Luc Willems, rapporteur van de Belgische parlementaire commissie, die het gevaar van de sekten in België stevig opklopte, is zaterdag bij Kerk en Wereld uitgenodigd om een lezing te houden.

Nederland had haar parlementaire onderzoek al in 1984 en damde met een genuanceerd onderzoekrapport de angst juist in. Kerk en Wereld lijkt nu de angst te willen voeden met de stelling dater in Nederland een taboe bestaat op het bepraten van 'uitbuiting en intimidatie' van sommige - niet bij name genoemde - sekten.

Kerk en Wereld heeft hierin een medestander gevonden in Ria Oomen-Ruijten, Europarlementariër voor het CDA. Oomen komt praten over 'gaten in de regelgeving'. Ze verlangt een heel pakket maatregelen om de 'schadelijke sekten' in te tomen: een euro-databank, intensieve justitiële samenwerking en nationale voorlichtingsbureau's.

Heeft Oomen het idee dat er ook in Nederland 'enge sekten' opereren? “Ik heb het gevoel van wel. Vraag me niet precies welke. Het doel van de bijeenkomst is ook hierover informatie te krijgen. Er komen namelijk veel mensen die problemen hebben gehad met sekten.”

Oomen weet echter ook nu al dat er een serieus probleem is, speciaal met de scientology-sekte. “Dat blijkt uit de maatregelen in de Duitse deelstaat Beieren. In Beieren was het probleem heel groot. Er is dus wel degelijk iets aan de hand. Scientology doet alsof het een religie is, maar volgens mij is het eerder een quasi-godsdienst.”

Oomen hecht groot geloof in het 'programmeren' door sekten en het 'deprogrammeren' door sektenbestrijders. “Deprogrammeren is weliswaar omstreden, maar het werkt wel. Deprogrammeren gebeurt met alle goede bedoelingen. Je kunt het vergelijken met de hulp aan een drugsverslaafde die je 'koud' laat afkicken. Daar is die persoon het ook niet helemaal mee eens, maar het kan wel werken. Daar ben ik niet tegen. Deprogrammeren zou werkzaam kunnen zijn, ook bij andere ziekten zoals boulemie en anorexia. We hebben van de behandeling van psychiatrische ziekten een democratisch gebeuren gemaakt. Ik sluit dwang echter niet uit in sommige situaties. Misschien zijn sommige sekteleden door hun sekte wel geprogrammeerd om niet gedeprogrammeerd te willen worden.”

Wim Haan, sektendeskundige van de Vrije Universiteit in Amsterdam, stelt dat Nederland voorloopt op de rest van Europa. Volgens hem is de aantrekkingskracht van sekten deels gebaseerd op hun 'tegen-karakter'. “Zulke groepen floreren als ze sterk worden bestreden.” De 'enge' sekten die Europa schrik aan jagen, lijden in Nederland een kwijnend bestaan. Zo is de moon-sekte hier op sterven na dood en heeft scientology waarschijnlijk nog maar enkele tientallen leden.

Haan is de enige door Kerk en Wereld uitgenodigde spreker die geen fervente sektenvijand is. Haan: “De sprekerslijst is niet in balans. Sommige sprekers zullen zaterdag van dik hout planken zagen. Ze bewerkstelligen het tegenovergestelde van wat ze willen: sekten zullen zich in een represiever klimaat meer naar binnen richten en de buitenwereld demoniseren. Ik heb de organisatoren met klem en stelligheid gevraagd om meer evenwicht in de sprekerslijst.” Dat er niet naar hem geluisterd is, wijt Haan aan dommigheid. “Het is een complexe problematiek. Wie zonder deskundigheid binnen enkele maanden een aantal activiteiten uit de grond stampt, loopt in de valkuilen die overal op de loer liggen. Deprogrammeren, dat is nieuw voor ons, en zeer interessant, dachten ze.” Haan noemt zich een 'falikante tegenstander van het uit de computerwereld afkomstige concept deprogrammeren'. “Ieder nuchter, redelijk denkend mens moet daar problemen mee hebben.”

Andries Turksma van Kerk en Wereld: “Als deprogrammeren dan niet zou werken, waarom zijn ze er dan zo tegen? Wetenschappers kunnen dan wel zeggen dat de discussie is afgelopen, maar psychologisch is dat nog niet het geval: het leeft. We moeten naar manieren zoeken zonder dwang. Ik zou bovendien het woord 'deprogrammeren' willen afschaffen.

De Haan ziet ook een positieve kant aan de Kerk en Wereld-conferenties. “Ze geven een stem aan ex-sekteleden en familieleden van mensen die nu in een sekte zitten. De meeste mensen die een sekte verlaten, doen dat uit vrije wil. Op een gegeven moment besluiten ze dat ze er genoeg van hebben en ze treden uit. Anderen hebben nog jaren lang problemen. Ik heb de indruk dat juist onder hen velen zijn die ooit gedeprogrammeerd zijn. Ook wanhopige familieleden zoeken hun heil bij een deprogrammeur nadat zij eerst tevergeefs bij de reguliere intellingen hebben aangeklopt. De conferenties maken wel duidelijk dat de hulpverlening te kort schiet.”

Zie ook de podiumpagina.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden