Of God bestaat? ff googelen...

Zie je wel! Een playmobiel-poppetje heette een 'Klicky'. Had Coen Simon als student over Google beschikt, dan had hij tenminste meteen gelijk gehad. Maar wat doet die onmiddellijke beschikbaarheid van kennis met ons geheugen?

Twintig jaar geleden, toen ik nog studeerde, ontstond er geregeld tijdens familiefeestjes bij mijn ouders aan tafel een discussie over Playmobil, of eigenlijk over 'de klikkies' - zoals wij dat speelgoed thuis altijd hadden genoemd. Mijn vriendin van toen en de aanhang van mijn broer en zussen vonden er een vreemd genoegen in ons te sarren met deze gewoonte - alsof de familie Simon uit een snobistische behoefte niet gewoon Playmobil kon zeggen.

Het is waar dat ik Playmobil nog altijd ordinair vind klinken, maar ik dacht echt dat het 'de klikkies' heette. Hoe dan ook, tijdens een van die discussies herinnerde ik me plotseling dat ik het weleens op een doosje Playmobil had zien staan, in het Duits: 'Und 1 klicky' als ik het me goed herinner. Dus stelde ik vast: die poppetjes heten gewoon klikkies en het geheel is van het merk Playmobil. De koude kant bleef me meelijwekkend aankijken.

De volgende ochtend heb ik de hele zolder afgestruind naar oude playmobildoosjes. Ik vond er veel, maar nergens het bewuste doosje, nergens het woord klikkie of klicky. Dit gebrek aan bewijs deed ons definitief de das om. Onze klikkies werden nu altijd alleen nog maar met hoongelach ontvangen.

De scène is ondenkbaar ouderwets geworden. Dezelfde discussie zou nu nauwelijks op gang zijn gekomen, omdat die al met enkele veeg- en tikbewegingen op het scherm van een smartphone is beslecht. Niemand hoeft nog naar een zolder om een opgeslagen verleden af te stoffen. De eerste die ons externe collectieve geheugen openswipet en de juiste zoektermen intikt, komt binnen enkele seconden op een Duitse wikipedia-pagina en leest: 'Hauptelement ist eine 7,5 cm große Spielfigur aus Kunststoff.' En jawel: 'Pro Jahr werden 100 Millionen Klicky-Figuren hergestellt'. Daar zijn ze: de klikkies. Er bestaat zelfs, ontdekte ik toen ik dit zocht, een 'klickypedia' en een 'klickywelt.de' voor de fanatieke liefhebber.

Om nu nog mijn gelijk te halen bij de oude geliefden is niet alleen een beetje laat, een link-je mailen van de klickypedia spreekt ook veel minder tot de verbeelding dan een doosje van zolder - zo'n artefact dat een persoonlijk verleden rechtstreeks verbindt met een even persoonlijk heden. Maar in zo'n weinig tot de verbeelding sprekende wereld leven we nu wel.

Een vriendin vertelde me onlangs dat haar kinderen aan het eind van een gesprekje dat ze met hen had over het wel of niet bestaan van God vroegen waarom ze het niet gewoon op haar iPhone opzocht. Hoe vaak, besefte ik toen, hebben onze ouders niet verhalen moeten verzinnen of gewoonweg gezegd dat ze iets niet wisten, waar wij meteen die digitale allesweter uit onze broekzak halen voor de details? De altijd onmiddellijke beschikbaarheid van zoveel informatie heeft ons leven behoorlijk veranderd. Turend op ons schermpje zijn we een wereld binnengewandeld, die vooral voor ons geheugen grote gevolgen heeft.

De infosfeer noemt techniekfilosoof Luciano Floridi onze nieuwe wereld. Een sfeer waarin mensen zijn getransformeerd tot inforgs - verbonden informatieorganismes. We zijn door en in informatie aan elkaar verbonden, in een allesoverkoepelend netwerk van data en Big Data. Als in een mail een adres staat vermeld dan herkent mijn iPhone deze gegevens niet alleen onmiddellijk als adres, ik kan ook met een tikje op het adres de tram-, trein-, of busverbinding vinden die me ernaar toebrengt. Of de route voor de auto, inclusief de actuele verkeershinder en het weer op het traject. En het is een kwestie van tijd tot daar oneindig veel praktische mogelijkheden zijn bijgekomen.

Dat deze technologie gevolgen heeft voor het geheugen is niemand ontgaan.

Maar wat dat voor gevolgen heeft op de ervaring van het leven wordt minder beseft, denk ik. Wie nog kaartlezend in een auto door Europa heeft gereden, weet dat het rijden met gps weliswaar veel efficiënter is en minder ruzie met de bijrijder oplevert, maar ook een stuk verweesder, omdat de weg niet langer als verbinding wordt gevoeld tussen jouw thuis en je bestemming, maar alleen als tijdspanne tot de 'bestemming bereikt' is. Je hoeft niet meer te weten waar je bent, tot je er bent.

We verdwalen niet meer, maar zijn in zekere zin voortdurend verdwaald, in een zee van informatie. Dat geldt niet alleen voor de ruimte maar ook voor de tijd. In teksten zijn we door hyperlinks verbonden met steeds meer andere teksten, foto-, filmmateriaal uit de geschiedenis. Via Spotify staat het hedendaagse hitje in onmiddellijk verband met alle gebeurtenissen uit de muziekgeschiedenis. De Beatles zijn even nabij als Nirvana of Nat King Cole. Maar het verleden is niet langer een geschiedenis, een verhaal, elk muzikaal feit is op gelijke afstand altijd geactualiseerd aanwezig in een gestaag uitdijend heden, zonder horizon, zonder vergezicht.

Zie ik een vogel, een plant, of een ster aan de hemel waarvan de naam me is ontschoten, dan zijn er al apps die het mogelijk maken om via de smartphone mij daarvan de naam en de nodige en onnodige details te geven. Maar hebben we het geheugen niet gewoon minder nodig, nu we de opslag van feiten, gebeurtenissen en data kunnen uitbesteden aan de technologie? Houdt ons plastische brein dan niet juist heel veel capaciteit over voor andere zaken?

Visionairen als Maurice de Hond menen met de zogeheten iPadschool adequaat aan te sluiten op dit nieuwe gebruik van ons geheugen. In de infosfeer als nieuwe leefomgeving hebben we, aldus De Hond, 'andere kennis en andere vaardigheden nodig dan hun nu wordt geleerd (...) minder gericht op kennisoverdracht'. Zoals we dertig jaar geleden al zeiden dat hoofdrekenen overbodig werd door de rekenmachine.

Maar wat we vergeten als we kennis alleen beschouwen als opgeslagen feitjes, is dat geheugen er niet zozeer is om deze feiten te bewaren, maar vooral, zoals filosoof Paul Valéry tussen 1894 en 1945 in zijn Cahiers optekende, "voor het bewaren van verbanden - en voor het opvatten van de dingen als verbanden - en van de rest bewaart het zo weinig mogelijk." Niet voor later, maar om nu verbanden te zien.

Want wat doet het geheugen met ons? "In het algemeen blijven (zelfs de betrouwbaarste) herinneringen bij als grote gehelen... Deze verzen heb ik bijvoorbeeld met veel moeite en repeteren uit mijn hoofd geleerd - maar wat me bijblijft is het integrale stuk, niet de pogingen het te leren. Ik heb het in kleine stukjes tot me genomen, maar het komt in één stuk bij me boven." Het geheugen maakt heel.

Het geheugen bewaart niet, maar geeft het leven zin. Als een oud doosje Playmobil, und 1 Klicky. Wie dat vergeet, verliest zijn geschiedenis in een zinloos en uitgestrekt heden.

geheugen

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden