Of de achterban van D66 loyaal blijft, hangt af van wat Pechtold voor ­elkaar krijgt voor het klimaat

D66-leider Alexander Pechtold en Sigrid Kaag, minister van buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking, tijdens het najaarscongres van de partij in Congrescentrum Brabanthallen. Beeld ANP

Het moest een feestcongres worden, waarop de ‘kroonjuwelen’ van D66 met veel enthousiasme worden afgestoft. Alles zou draaien om de presentatie van vijftien ­nieuwe plannen voor democratische vernieuwing. 

Maar vlak van tevoren had D66-partijleider Alexander Pechtold een probleem. Hij dreigde met lege ­handen naar zijn leden te komen, over dat andere onderwerp, dat veel leden ­eigenlijk oneindig veel belangrijker ­vinden: klimaat.

Juist in de aanloop naar het voor Pechtold zo belangrijke partijcongres, dat vandaag plaatsvindt in Den Bosch, was er voor D66-kiezers slecht nieuws. De kranten berichtten over grote onenigheid binnen het kabinet Rutte-III over klimaat, precies nu de eerste concrete klimaatplannen gemaakt moeten worden. CDA en VVD lieten overal ­horen dat zij grote aarzelingen hebben over een snelle klimaattransitie, vanwege de kosten voor burgers en bedrijven. De D66-kiezers begonnen onrustig te worden.

Trots

Op het nippertje liep dat goed af. Met een paar eerste concrete klimaatplannen waar de D66-fractie ‘heel blij van wordt’ kwam minister Wiebes van economische zaken vrijdag naar buiten. Een zucht van verlichting ging door de partijtop van D66. Pechtold kan alsnog zijn achterban goed nieuws melden. Elektrische auto’s worden betaalbaar voor iedereen, bedrijven gaan betalen voor hun vervuilende uitstoot en op 1 december komen de echte plannen.

In Den Bosch moet Pechtold zijn achterban overtuigen dat het loont dat D66 in een centrum-rechts kabinet is gestapt. Waar kunnen D66’ers op een feestje trots over vertellen?

De website van de partij ‘opent’ nog steeds met de tekst ‘Successen van D66’ (miljoenen extra voor onderwijs, bijvoorbeeld). Toch is de achterban is niet meer zo gerust op het regeeravontuur. Peilingen laten verlies zien. Al heeft de partij dat ingecalculeerd, ­positieve pr levert het niet op.

Of de achterban de partij loyaal blijft steunen, hangt af van wat D66 voor ­elkaar krijgt voor het klimaat. Dat is de allesbepalende factor voor succes.

Klappen

Bij elk partijcongres van D66 staan bij voorbaat twee dingen vast. Het eerste is dat de zaal voor één onderwerp uit zijn dak gaat: klimaat en duurzaamheid. Op elk congres klappen de leden voor dit onderwerp harder dan voor al die andere thema’s die voor D66’ers belangrijk zijn. Zelfs voor Europa, ook een geliefd onderwerp, gaan de applausgolven niet zo hoog.

De andere zekerheid is: politiek leider Alexander Pechtold kan nog zoveel willen. Maar de leden bepalen de koers van de partij, op het congres. Niet hij. Dat maakt ook dat het vandaag in Den Bosch spannend kan worden.

De moties van kritische afdelingen en verontruste leden liggen klaar. Zie motie 108.02.D, van Bram Fokke, oud-raadslid van D66 in Utrecht, die Pechtold een breekijzer probeert te geven om de VVD tot snellere klimaatplannen te dwingen. Fokke zegt: “Ik snap niet waarom we in zouden stemmen met het afschaffen van de dividendbelasting zonder klimaatakkoord”. Eerst moeten er ‘ambitieuze’, concrete klimaatplannen liggen, pas daarna kan D66 in de Tweede Kamer instemmen met de ­afschaffing van de dividendbelasting, voor zover die nog doorgaat. 

Op bijna elk congres jutten de D66-leden de partij op om sneller te gaan met de vergroening, en stellen ze via moties de koers bij. Vandaag gaat het ook over duurdere vliegtickets en statiegeld op blikjes. Maar D66 is tegenwoordig met handen en voeten gebonden aan een ­regeerakkoord.

Snelle en robuuste klimaatplannen heten binnen de partij ‘de brug om veilig de overkant te bereiken’. Alleen met groene successen zal het regeeravontuur van D66 goed aflopen. De overkant zijn de volgende verkiezingen.

Hoofdthema

Dat klimaat voor het D66-profiel zo ­belangrijk is geworden, heeft te maken met de omstandigheden en met de partij zelf. Economische hervormingen, ooit belangrijk speerpunt, zijn momenteel minder actueel. Democratische vernieuwing is allang geen kiezersmagneet meer, zeker niet sinds de partij afscheid nam van het raadgevend referendum. Zo werd klimaat vanzelf het hoofdthema.

Onderzoek van de Leidse hoogleraar politiek gedrag Joop van Holsteijn, uit begin 2018, bevestigt dat ‘klimaat’ voor trouwe D66-kiezers een doorslaggevend motief is om op de partij te stemmen. De leden van D66 vinden ‘streven naar een schoon en duurzaam milieu’ één van de drie belangrijkste doelstellingen voor de partij, samen met het ‘behoud van de rechtsstaat’ en de ­‘bescherming van het individu’. 

Het klassieke D66-thema van meer inspraak en democratie bungelt onder aan de top-10. De kiezers vinden het niet zo belangrijk meer.

Is D66 in de eeuwige strijd met GroenLinks straks de partij die wél iets voor elkaar krijgt? Beeld Foto Maarten Hartman.

Al sinds Jan Terlouw heeft D66 de bel geluid over natuur en milieu. Die ­geloofwaardigheid en kiezerskrediet wil de partij graag verzilveren. Voor Alexander Pechtold is het ook nog eens een kans om concurrent GroenLinks mee om de oren te slaan bij de Provinciale Statenverkiezingen over een half jaar. Pechtolds centrale boodschap is al jaren dat D66 de partij is die “wél iets voor elkaar krijgt”.

Met het afstoffen van de oude idealen hoopt de partij de achterban ook weer gemotiveerd te krijgen voor dat andere thema, waar D66 nota bene ooit voor werd opgericht.

Directe democratie

“Het werd ook wel tijd voor opfrissing”, zegt Franca Eurlings, fractievoorzitter van D66 in Maastricht. Zij kreeg “heel veel enthousiaste reacties” van leden uit het land toen ze afgelopen zomer met de actiegroep ‘Opfrissing’ binnen de partij de discussie opstookte over directe democratie. “Het onderwerp leeft nog wel degelijk, merkten we toen we aan de slag gingen. Vanuit vele kanten kregen we bijval.” Vooral lokale D66’ers sloten zich aan bij de actiegroep, die zichzelf de opdracht gaf om de partij scherp te houden.

De partij komt vandaag met vijftien nieuwe voorstellen voor een ander kiesstelsel en nieuwe vormen van inspraak voor burgers (zie kader). Los van de ­actiegroep ‘Opfrissing’ was D66 zelf al begonnen met een grote brainstormoperatie om met nieuwe ideeën te ­komen over directe democratie en ­inspraak voor burgers. In de kabinetsformatie moest de partij het raadgevend referendum opgeven, daar moet wel iets voor in de plaats komen. 

Ontsnappingsgaatje

Het partijbestuur heeft niets aan het toeval overgelaten om het een feestcongres te laten worden, zonder wanklank. Niet de stress over het regeren moet hét onderwerp zijn, of de zorgen over de zo cruciale klimaatplannen, maar het opgefriste gedachtegoed.

De nervositeit wordt soms even zichtbaar. De afdeling Castricum/Heiloo kreeg een telefoontje van het partijbureau over de motie tegen de afschaffing van de dividendbelasting. De kiezers van D66 zien niets in dat kabinetsplan. “Er werd gezegd dat ik het niet te bot moest opschrijven”, vertelde indiener Marcel Steeman in NRC Handelsblad. Hij zwakte de motie af. D66 moet zich ‘richting coalitiepartners tot het uiterste inspannen’ om de dividendbelasting te behouden. 

Als de leden die motie aannemen, houdt fractievoorzitter Pechtold een ontsnappingsgaatje. In hoeverre dat nog nodig is, nu het kabinet als gevolg van het besluit van Unilever om toch niet naar Nederland te verhuizen, heeft besloten om de afschaffing van de dividendbelasting te heroverwegen, zal de komende weken blijken.

Persoonlijke kwesties

Voor Alexander Pechtold wordt het vandaag ook een congres waarop hij zijn leiderschap nog eens wil bevestigen. In de media wordt volop gespeculeerd hoelang hij nog aanblijft en wie hem gaat opvolgen. Pechtold wordt achtervolgd­­ door persoonlijke kwesties, zoals de flat die hij cadeau kreeg van een oude huisvriend en een stukgelopen relatie. Maar bij de leden van de partij heeft de politiek leider nog bergen­­ krediet, omdat hij de partij de afgelopen twaalf jaar uit het moeras trok.

Een duidelijke opvolger staat nog niet klaar. Die komt waarschijnlijk pas vlak voor de eerstvolgende Tweede Kamerverkiezingen­­ naar boven drijven bij interne lijsttrekkerverkiezingen.

In een van de zalen van het congres is in dat verband een interessante lezing. ‘De kracht van vrouwelijk leiderschap’ is het onderwerp, met op het podium­­ minister Sigrid Kaag. D66-kiezers bedolven haar onder bedankjes voor haar woorden; in de Abel Herzberglezing riep Kaag op om de rechtsstaat weer luid en duidelijk te verdedigen. Het is precies het thema dat D66-kiezers, zie het Leidse onderzoek, het allerbelangrijkst vinden.

Lees ook: D66 regeert weer en opnieuw doet het pijn

Veel plezier heeft D66 nog niet beleefd aan regeren. De partij heeft het lastiger dan de andere drie regeringspartijen. D66-leider Alexander Pechtolds strategie: de bittere pil van sommige compromissen zo snel mogelijk doorslikken, nog voor de zomer.

Keert Jan Terlouw (D66) terug in de politiek?

De 85-jarige Jan Terlouw maakte indruk op televisie met zijn pleidooi voor de 'vertrouwensdemocratie'. Is dit zijn politieke comeback?

De man die Pechtold een appartement schonk, wil mijn vriend niet zijn

Er kolkt een magma van ongenoegen onder het Nederlandse oppervlak. Als de doordeweekse Nederlander de indruk krijgt dat de boven ons gestelden zich op een oneigenlijke of moreel verwerpelijke manier verrijken, dan kookt zijn bloed. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden