Oerdegelijk naslagwerk over de geschiedenis van de maatschappijkritiek

L. Laeyendecker: 'Kritische stemmen. Maatschappijkritiek van oudheid tot heden.' Uitgeverij: Damon, 820 pagina's, euro 54,90

De schrijver
L. Laeyendecker (1930) studeerde filosofie en theologie bij de paters Augustijnen en sociale wetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Hij promoveerde in 1967 op 'religie en conflict'. In die jaren verdedigde hij als jonge socioloog en pater Augustijn onder meer priesters die wilden trouwen. Hij zag het conflict dat zij aangingen als 'een krachtige motor tot verandering', juist voor een eeuwenoud instituut als de rooms-katholieke kerk. Zelf trad hij in 1969 uit.

Van 1973 tot 1989 was hij hoogleraar sociologie aan de Universiteit Leiden en daarna directeur van het Multidisciplinair Centrum voor Kerk en Samenleving (MCKS) te Driebergen.

Stelling van dit boek
Dit boek, door de schrijver zelf aangeduid als zijn laatste, ontstond als uitwerking van een collegereeks over 'onbehagen en protest', die hij gaf in 2002. Vanaf 2006 werkte hij de thematiek schriftelijk verder uit, niet wetend dat hij daar zeven jaar zoet mee zou zijn, laat staan dat hij zou eindigen met een imposant boek van ruim 800 pagina's. Het leest dan ook niet als de uitwerking van een paar colleges, maar als een levenswerk, vrucht van een levenslang gekoesterde fascinatie en meer dan een halve eeuw studie.

Eén centrale these heb ik er niet in kunnen ontdekken. Of het zou de op het eerste gezicht weinig verbazingwekkende stelling moeten zijn dat maatschappijkritiek van alle tijden is. Laeyendecker voert ons mee van oude Egyptische en Mesopotamische geschriften, via Bijbelse en klassieke bronnen, naar middeleeuwse apocalyptiek. In de Renaissance verschijnen vervolgens de eerste utopisten (hoewel hun traditie veel ouder blijkt), daarna de kritische geesten van de Verlichting en ten slotte de problematische maatschappijkritiek van de moderne tijd en de hoofdpijn veroorzakende postmoderne denkers, die niet alleen de maatschappij, maar ook hun eigen kritiek bekritiseren.

Gaandeweg ontdek je dat die these eigenlijk tóch best verbazingwekkend is. Je zou kunnen denken dat maatschappijkritiek een typisch modern verschijnsel is, dat pas echt begon toen de ratio religieus en mythisch denken ging overvleugelen. Laeyendecker laat zien dat dit een misvatting is. Juist in het mythische denken schuilt volgens hem de kiem van elke maatschappijkritiek. Al in de oudste culturen leefden verhalende voorstellingen van een verloren paradijs, dat een schril contrast vormde met de tegenwoordige tijd, en dat al dan niet terugveroverd diende te worden.

Mooiste zin
De primaire bronnen die Laeyendecker citeert zijn vaak verrassend. Neem deze: 'Goede mensen, het kan niet goed gaan in Engeland en het zal ook niet goed gaan totdat alle goederen gemeenschappelijk zijn en er geen boeren en heren meer zijn, maar allen gelijk geworden zijn.' Marxistisch geïnspireerde tekst? Welnee, een preek van John Ball (1338-1381). Deze volksprediker werd door de autoriteiten ter dood gebracht; zijn hoofd eindigde op een paaltje.

Onbegrijpelijkste zin
Laeyendeckers stijl is oerdegelijk, maar soms zou het iets meer mogen sprankelen. Gelukkig worden zijn analyses en reconstructies van cultuurhistorische ontwikkelingen wel afgewisseld met tamelijk lange leesfragmenten van de kritische stemmen zelf - van mythes en Bijbelteksten tot preken, toespraken en manifesten.

Reden om dit boek niet te lezen
Af en toe is het boek iets te encyclopedisch. Hoewel de erudiete auteur zich herhaaldelijk verontschuldigt voor het feit dat hij niet uitputtend kan zijn, is zijn boek toch behoorlijk compleet - soms misschien iets te compleet.

Reden om dit boek wel te lezen
'Kritische stemmen' is niet alleen een geschiedenis van de maatschappijkritiek, maar ook van allerlei verschijnselen die daarmee samenhangen, zoals mythevorming, utopisme en apocalyptiek (het denken in termen van een eindtijd). Laeyendecker laat de verbanden zien en maakt meer dan aannemelijk dat geen menselijke samenleving vrij was van afkerige gevoelens tegenover de leefomgeving zoals die zich gevormd had, gevoelens die vaak bijdroegen aan verandering en vooruitgang.

'Kritische stemmen' wordt zaterdag 2 november gepresenteerd, in de Koningshof te Doorn, tussen 15 en 17 uur. Toegang gratis.

Trouw tipt
1. Verkeerde plaats, verkeerde tijd Ton Derksen

2. Klassiek Anton van Hooff

3. Kritische stemmen L. Laeyendecker

4. Dansen met een plastic zak Elize de Mul

5. Geld & goed Arjan Broers

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden