Oerbrein misleidt ons

Interview | We leven met auto's, werkstress, alcohol, kant-en-klaar eten, laptops en WhatsApp. Maar in onze hoofden zitten hersenen uit het stenen tijdperk. Dat botst, zeggen schrijver Ronald Giphart en evolutionair psycholoog Mark van Vugt, die er samen een boek over schreven.

Heeft u trek? Dan loopt u misschien naar uw keukenkast voor koekjes of chips. Helaas stillen die de eetlust niet; veel voedingsmiddelen bevatten een geraffineerde mix van suiker, zout en vet die tot nog meer eten aanzetten. Een zak chips moet leeg. Een zak drop ook. Veel mensen zijn te dik.

Denkt u nu eens aan de oermens, onze verre voorouder uit het stenen tijdperk. Wat moesten die doen om aan calorieën te komen? Urenlang liepen ze over de Afrikaanse vlaktes om noten, bessen, zaden en vruchten te verzamelen. De jagers onder hen gingen achter de wilde dieren aan, succes was niet verzekerd. Tijden van overvloed werden gevolgd door voedselschaarste. De oermens was niet dik.

Overgewicht is een typisch geval van 'mismatch': tussen het menselijk lichaam, gevormd in de oertijd, en het overweldigende aanbod in de moderne supermarkt. Fysiek zijn we ingesteld op het dieet van vlees en wilde planten dat we miljoenen jaren aten. Niet op recente bedenksels als stroopwafels en paprikachips. Maar suiker, zout en vet vinden we wel geweldig lekker. Ze bezorgen ons brein een oeroude prikkel: eet zoveel je kunt, als buffer voor magere dagen. Alleen: die kent de rijke, moderne mens niet meer.

'Mismatch. Hoe we dagelijks worden misleid door ons oeroude brein': zo heet het nieuwe, populair-wetenschappelijke boek van schrijver Ronald Giphart (51) en evolutionair psycholoog Mark van Vugt (48). Het beschrijft vele tientallen mismatches, slechte aanpassingen, verkeerde combinaties. Die ontstaan als soorten niet goed meer bij hun omgeving passen, waardoor hun overlevings- en voortplantingskansen worden verkleind. Ook als het de soort zélf is die de omgeving verandert, zoals de mens aanhoudend doet.

De schrijver en de wetenschapper ontmoetten elkaar op de Vrije Universiteit, waar Giphart in 2011 writer in residence was en Van Vugt hoogleraar. Toen de laatste vertelde over de mismatch-theorie, een bekend begrip onder evolutionair biologen en psychologen, zag Giphart er direct een boek in. Vele gesprekken volgden, in de kroeg en op kantoor, totdat ze de juiste formule vonden: Van Vugt bereidde een afgesproken onderwerp goed voor, de schrijver interviewde hem urenlang en ging op basis daarvan schrijven, met inzet van zijn verbeelding. Om hun samenwerking te typeren gebruikt Van Vugt de metafoor van een spoorlijn: "Ik leverde de wetenschappelijke feiten, dat zijn de bielzen. Maar daarop kun je nog geen trein laten rijden, je hebt ook rails nodig. Het gaat uiteindelijk om de interpretatie, het grotere verhaal."

Dat ligt er nu, met in de hoofdrol de moderne achterneef van de Neanderthaler die te veel eet, rookt en alcohol drinkt, zijn afval niet scheidt, per auto het milieu vervuilt, wakker ligt van de werkstress, zijn vriendschappen onderhoudt per WhatsApp en op z'n laptop naar pornografie kijkt (als alternatief voor echte seks). Allemaal mismatches tussen onze biologische aard en de technologische ontwikkelingen die we zelf in gang zetten.

Het boek draait, kortom, over de botsing tussen het Pleistoceen, dat grotendeels samenviel met het stenen tijdperk en miljoenen jaren duurde, en de laatste twaalfduizend jaar ná de landbouwrevolutie: relatief zo kort geleden ging de mens wonen op één vaste plek, dieren houden, dorpen bouwen, met alle gevolgen vandien. Als we de menselijke evolutie als een uur zouden zien, schrijven de auteurs, dan rende de mens de eerste 59 minuten en 43 seconden door het open veld achter gazelles aan. Pas gedurende de laatste 17 'hectische tellen' begon hij de moderne samenleving vorm te geven. Vanaf dat moment gingen onze biologische en culturele evoluties met elkaar botsen; de gevolgen waren soms fataal.

De twee vertellen erover in de lobby van een Utrechts viersterrenhotel. Aan de andere tafeltjes zitten mensen in pakken en kokerrokken met koffie en koekjes, smartphones en laptops. Het hotelraam biedt uitzicht op grijze tegels en in bakken bedwongen planten. De Afrikaanse savanne is ver weg.

Achterin jullie boek staat een Mismatch Test, waarmee je zelf kunt bepalen hoe goed je oerbrein en je leefstijl nog bij elkaar passen. Wie van jullie zou het makkelijkst terug kunnen naar de oertijd? En wie is de grootste mismatch?

Giphart, die zichzelf in het boek "een gedegenereerde astmatische allergische slapgeschouderde binnenzitter" noemt: "Die test is een gebbetje hè, die is niet wetenschappelijk verantwoord. Maar de grootste mismatch van ons twee ben ik. Ik heb geen borstvoeding gehad, ik beweeg nauwelijks, ik heb altijd in een stad gewoond, ik ben allergisch voor katten. Mark doet aan sport, die is een voetballer en opgegroeid op een boerderij."

Van Vugt: "Maar qua werk loop ik de grootste kans op een mismatch. Ik ben een specialist en dat is gevaarlijk: er hoeft maar iets te veranderen in de omgeving en er is geen behoefte meer aan mijn expertise. Dan ben ik mijn baan kwijt. Er zijn voorbeelden te over van specialismen die ineens overbodig zijn, denk nu maar aan al die bankiers. Daarnaast ben ik een loonslaaf, ik heb een baas die mij kan ontslaan, terwijl Ronald een vrije jongen is."

Giphart: "Dat is waar, de oermens was een generalist, hij deed van alles, én hij was een zzp'er net als ik."

Als schrijver zit je in elke tijd goed, toch? Verhalenverteller is een oeroud beroep.

Giphart: "Ja, dat klopt. Het vermogen om verhalen te vertellen wordt ook al miljoenen jaren aantrekkelijk gevonden door vrouwen. Het helpt in de seksuele selectie."

Van Vugt: "Het is al sinds de oertijd een alternatieve strategie om seks te krijgen, vooral voor mannen die fysiek niet zo hoog scoorden. Sorry Ronald, dat geldt natuurlijk niet voor jou."

Zo bekijken de schrijver en de wetenschapper zichzelf en hun omgeving voortdurend door een 'mismatch bril'. Liefde en echtscheiding, opvoedproblemen, moderne ziektes, vernietigingswapens, werknemers met burn-outs, megaconcerns die onder leiding van megalomane managers failliet gaan: ze zijn allemaal met de mismatch-theorie te verklaren.

Neem depressie, een volksziekte waaraan momenteel een half miljoen Nederlanders lijden. "Een gedeprimeerd gevoel (of depressie) is een normale functie van het brein, als waarschuwingsreactie op gebeurtenissen die aandacht behoeven", schrijven de auteurs; denk aan echtscheiding of de dood van een dierbare. Ook oermensen moesten verlies verwerken, ook zij moeten neerslachtigheid hebben gekend en zich af en toe hebben teruggetrokken uit het jachtige nomadenbestaan.

Maar uit onderzoek naar geestesziektes bij een jager-verzamelaarsvolk in Nieuw-Guinea blijkt dat echte depressies bij hen nauwelijks voorkomen. Hun leefstijl is blijkbaar "uitermate antidepressief": ze bewegen veel, slapen genoeg, hebben een sterk sociaal netwerk. Waarmee de schrijvers niet willen zeggen dat een dutje of wandelingetje op zijn tijd een ernstige ziekte als depressie kan voorkomen, maar wel "dat er krachten zijn in onze moderne omgeving die het omgaan met stressvolle gebeurtenissen bemoeilijken".

Nog een fikse mismatch: het feit dat mensen de zeeën leeg vissen, de bossen kappen, de planeet vervuilen, diersoorten doen uitsterven. Ze wéten wel dat er elders op de wereld watertekort is, toch lukt het ze niet om kort te douchen. Ook dit gedrag valt te begrijpen uit ons oerbrein, zeggen Giphart en Van Vugt. Dat is helaas niet groen, maar egocentrisch en egoïstisch, gericht op het hier en nu, het is statusgevoelig, geneigd de massa te volgen ("de meerderheid heeft altijd gelijk") en het hecht vooral belang aan directe zintuiglijke ervaringen.

Met die eigenschappen stelde het primitieve brein ons ooit perfect in staat om "te floreren op de savanne", maar in de moderne omgeving leidt het tot ernstige milieuproblemen. De smeltende ijskap, de plastic soep, de platgebrande regenwouden: zolang we ze niet zelf zien of ruiken, denken we: 'Waar maken we ons druk om?'

Het is deze mismatch die Van Vugt het meest dwarszit en waarvoor het boek verschillende oplossingen aandraagt. Want het tweetal wil ook een optimistisch boek schrijven: moderne problemen móéten te tackelen zijn met onze hersenen uit het stenen tijdperk, daarvoor zijn ze creatief genoeg.

Van Vugt: "We willen niet schrijven: het is allemaal kut."

Giphart: "Hoor hier het woord van de wetenschap."

Groen gedrag moet sexy worden en status krijgen, zo luidt een van hun suggesties. Aan producten die slecht zijn voor het milieu kan een vies luchtje worden toegevoegd. Schaars water kan misschien een kleurtje krijgen; zo raken onze primitieve zintuigen tenminste geprikkeld.

De schrijver wil graag nog een andere mismatch belichten, die zijn eigen broodwinning raakt: "We hebben een verhalend brein dat ons helpt in de sociale omgang. Die is altijd complex geweest, omdat we in een groep van zo'n 150 stamgenoten moesten leven. Apen leven in veel kleinere groepen, die kunnen het af met elkaar vlooien en aanraken, maar wij hebben verhalen nodig om elkaar te begrijpen. Hoe complexer die zijn, hoe meer empathie we voelen voor elkaar. De mismatch van de huidige tijd is dat verhalen worden teruggebracht tot kleine snelle bits en tweets op sociale media, terwijl het lezen van romans aan het afkalven is."

De oplossing voor dit probleem laat zich raden. "Lezers zijn betere mensen", aldus Giphart.

Willen jullie met dit boek de wereld veranderen?

Jazeker, zegt Van Vugt. "Ik heb dat ook al met mijn wetenschappelijk werk. Mijn proefschrift ging over de vraag: Hoe krijg je mensen uit de auto? Als ik straks premier Rutte met 'Mismatch' over het Binnenhof zie lopen, dan is de missie wel geslaagd."

Giphart: "Ons doel is: mensen beïnvloeden in de keuzes die ze dagelijks maken."

Wilt u op eigen houtje al een beginnetje maken? Eet meer vruchten en noten, scheid uw afval, kijk elkaar meer in de ogen, verafgood geen Bekende Nederlanders. En lees.

De schrijver en de wetenschapper

Hoewel Ronald Giphart vooral bekend is van romans als 'Ik ook van jou' (1992), 'Phileine zegt sorry' (1996), 'Ik omhels je met duizend armen' (2000), 'Troost' (2005) en 'Harem' (2015), is hij geen nieuwkomer op populair-wetenschappelijk terrein. Eerder schreef hij al 'Ten liefde!' (2001), over de kennis van de liefde. Ook is hij al jaren columnist van het jongerenmagazine Kijk.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire organisatiepsychologie aan de Vrije Universiteit Utrecht. Eerder was hij hoogleraar in Kent. Samen met een Engelse journalist schreef hij een boek over de evolutionaire leiderschapstheorie: 'Selected: Why some people lead, why others follow, and why it matters' (2010). Ook was hij co-auteur van 'Gezag: De wetenschap van macht, gezag en leiderschap' (2013). Hij doet onderzoek naar onder meer groepsdynamiek, samenwerking, sociale dilemma's en duurzaam gedrag en schrijft columns voor verschillende bladen en sites, waaronder Psychology Today en Management Team.

'Mismatch. Hoe we dagelijks worden misleid door ons oeroude brein', Ronald Giphart en Mark van Vlugt. Uitgeverij Podium, 320 pagina's. euro 22,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden