Reportage

Oekraïne takelt af van binnenuit

Beeld AFP

In Odessa en Kiev is pijnlijk zichtbaar dat het land Oekraïne in de uitverkoop staat. Deel 8 van de reisserie van Jonathan Holslag voor Trouw langs de rafelranden van Europa.

Ik ben aangekomen in Odessa, de parel van de Zwarte Zee en ongetwijfeld een van de mooiste steden van Oekraïne. Het is bij dit bezoek niet mijn bedoeling verslag uit te brengen van de oorlog in het oosten van Oekraïne, een oorlog die al aan meer dan 10.000 mensen het leven kostte. Het is evenmin mijn doel om de toestand op de Krim te bestuderen. In plaats daarvan wil ik een minder belicht aspect van het land onderzoeken: de dramatische economische aftakeling en de verarming. Die verrotting van binnenuit zou weleens een grotere bedreiging voor Oekraïne kunnen vormen dan de oorlog in de afvallige regio Donbass of de spanningen met Rusland.

Op het eerste zicht lijkt er in Odessa weinig aan de hand. Vroeg in de ochtend benen mannen in maatpak onder de kastanjekruinen van de Puskinskalaan naar hun werk, starend naar hun telefoon of slurpend uit kartonnen Starbucksbekertjes. Zware Mercedessen daveren over de kasseien. Odessa blijft even eigenzinnig als bekoorlijk. Er is het operagebouw in Franse rococostijl, het stadspark met zijn mooie kiosk en uiteraard het weidse Richelieuplein dat via een arduinen traploper uitkijkt op de zee. In tegenstelling tot de meeste badsteden wordt die toegang tot de zee echter bruusk afgesneden door een grote goederenhaven. Hier geen palmbomenpromenade, maar roestige treinwagons, vrachtschepen en hijskranen die als gouden armen in de blauwe lucht grijpen.

Wanneer ik het stadhuis nader, blijkt het voorplein afgezet door soldaten en politiemannen in gevechtsuitrusting. Het moeten er honderden zijn. Het lijkt wel of ze hier alsnog rekening houden met een Russische invasie, maar er blijkt die dag een hoorzitting te zijn over drie meisjes die omkwamen in een gruwelijke brand in een kinderdagverblijf. De overheid zou het gebouw hebben laten verkommeren. Veel betogers zijn er niet. Het hoogtepunt van de demonstratie zijn vijf oudere vrouwen met vellen papier in insteekhoesjes. "Mensen voelen zich bedonderd, maar protesteren helpt gewoon niet meer", zegt Julia Serebriakova, een jonge advocate en activiste. "Kijk maar eens rond. Deze politiemannen zijn gewoon de knokploegen van de burgemeester."

"Het gaat echt niet goed met Odessa", vervolgt Julia als we verder wandelen. "De stad zinkt weg in de schulden. Het centrum hier is fraai en dat is goed voor het toerisme, maar het zijn vooral de bedrijven van de burgemeester die profiteren van de renovaties. Hij is aanbesteder en leverancier tegelijkertijd. Met een deel van de winst koopt hij steun in de gemeenteraad, maar hij schuwt evenmin geweld. Hij heeft van Odessa een maffiastad gemaakt." De naam van de burgemeester, Gennadi Troechanov, dook vorig jaar op in een wereldwijd onderzoek naar belastingontduiking. Miljoenen zou hij op de Maagdeneilanden hebben geparkeerd, maar het Openbaar Ministerie weigerde een onderzoek. Julia wil dat ik de mening van enkele andere jonge inwoners hoor en leidt mij mee naar de Impact Hub, een hip pand voor start-ups, jonge bedrijfjes die sociaal en ecologisch verantwoord willen ondernemen.

Schaamlap

Het interieur van de Impact Hub houdt het midden tussen een Ikeacatalogus en een wereldwinkel. Alles is pastelgroen en hagelwit. In het boekenrek prijken meerdere exemplaren van de biografie van Applestichter Steve Jobs. Aan goede intenties geen gebrek. "Het is onze ambitie om een sociale economie te stichten", vertelt Alexandra, een 23-jarige marketingspecialiste. Dimitri, een IT-leraar, valt haar bij: "Juist, wij willen bijvoorbeeld bijdragen aan digitale democratie en het bestuur transparanter maken". Ik peil hoe zij de verhouding tussen de hub en het stadsbestuur zien. Riskeren ze niet het schaamlapje te worden, een dekmantel van het soort politiek dat de stad eerder uitbuit dan sterker maakt? Wat betekenen hun projectjes van enkele tientallen euro's als Troechanov er met tientallen miljoenen vandoor blijkt te zijn?

Alexandra en Dimitri kijken wat beduusd. "Wat wil je dan dat we doen? We moeten toch van onderuit starten. We moeten mensen warm maken voor verandering. We mogen ons niet machteloos bij de situatie neerleggen." Ik loop de hub uit met gemengde gevoelens. Alexandra en Dimitri waren duidelijk teleurgesteld met mijn kritische vragen. De toestand is dubbelzinnig: Troechanov loopt graag te koop met sociaal verantwoorde projecten als de hub, maar wat verandert er wezenlijk? Misschien worden de Oekraïense oligarchen gewoon wat slimmer in hun imagocampagnes en incorporeren zij idealistische jongeren in een systeem dat tot op het bot corrupt is.

(Verhaal loopt door onder de afbeelding)

Beeld Hollandse Hoogte / Flash90

Van de hub trek ik naar de Pishonivskastraat. Het frisgroen is ingeruild voor het vieze, fletse groen van de gevels van oude appartementen. Het doet denken aan de buitenwijken van Peking: betonnen woonblokken, stoffige straten. Vijf hoog in een van de blokken heb ik afspraak met Zinaida Oleivitsj, een laborante van rond de veertig. De lift werkt niet, dus klim ik de betonnen trappen op. De gang is donker en riekt naar vuilnis. Om drie uur 's middags klinkt langs bijna alle deurkieren al het geluid van de televisie. In het tweekamerappartement leeft Zinaida met twee kinderen. Ze serveert oploskoffie, gaat aan de keukentafel zitten en glimlacht: "Ik ben blij dat u wilt schrijven over het echte Oekraïne".

Het verhaal van Zinaida is tragisch. Drie jaar geleden verloor ze haar man. "Victor had een zwaar ongeval op het werk, waardoor een ruggenwervel barstte en hij niet meer aan de slag kon. Maar het gebeurde even na werktijd, waardoor de verzekering zich terugtrok. Jarenlang streden we voor rechtvaardigheid, maar zonder resultaat. We betaalden een fortuin aan advocaten en vroegen zelfs politici om hulp, maar uiteindelijk bleken de twee rechters en het bouwbedrijf onder één hoedje te spelen. Victor voelde zich steeds meer als ballast en beroofde zich uiteindelijk van het leven."

Jungle

"Dit is Oekraïne. Het is een jungle. Je bent volledig op jezelf aangewezen. Mensen zijn door en door cynisch, want met geld koop je hier echt alles." Hoe ze dan rondkomt, vraag ik aan de tengere vrouw met de felblauwe ogen. "Tijdens het proces verloor ik mijn baan. Ik weet niet waarom, maar plotseling kreeg ik de bons. Ik probeerde elders en ook in scholen, maar tevergeefs. Nu werk ik als caissière. Ik verdien 105 euro per maand. De helft daarvan gaat naar elektriciteit en verwarming, de andere helft bijna helemaal naar eten. Verzekeringen kan ik niet betalen." Zinaida is ontwapenend open en vertelt met zachte stem honderduit. Haar conclusie: "Het gaat steeds slechter. Ik werk even hard als drie jaar geleden, maar door de stijgende prijzen is mijn loon nog maar de helft waard. Het zijn echter vooral de mensen die in dit land niets meer waard zijn. De oligarchen kopen alles voor een prikje: onze stemmen, onze steun en onze arbeid. We moeten ons vooral koest houden en dat doen we ook."

De economische toestand in Oekraïne is al een tijd belabberd, maar de oorlog maakte alles erger. Kiev besteedt nu ruim vier procent van het bruto binnenlands product aan defensie. Door de oorlog verloor het ook enkele belangrijke industrieën. De grivna, de Oekraïense munt, blijft in waarde dalen. Zestig procent van de bevolking leeft onder de armoedegrens. Oekraïne is het toonbeeld van een land dat niet alleen relatief verliest ten aanzien van andere landen, maar ook in absolute cijfers. De welvaart, de levenskwaliteit, de infrastructuur, de waardigheid: alles brokkelt af in dit land. Wie kan, zoekt andere oorden op. Bijna een miljoen Oekraïners werken in het buitenland.

Ik maak me op om naar Kiev te reizen. De oude vertrekhal van de luchthaven is één groot uithangbord voor grote internationale rederijen die hier goedkope scheepsbemanning willen ronselen. Op het tarmac draait een Antonov-propellervliegtuig warm. Het ding ziet er schrikwekkend oud uit. Bij het opstijgen dendert en davert het alsof het elk moment uit elkaar kan vallen, maar in de lucht blijkt het ding opvallend stabiel. Het vliegtuig is in het bezit van Motor Sitsj, een bedrijf van een oligarch dat omwille van een recent ongeluk op de zwarte lijst staat, maar dat recent door China werd opgekocht omdat het nog wat nuttige technologie uit de Sovjet-Unie zou bezitten. Het is echter niet alleen Oekraïense technologie waar de Chinezen op uit zijn.

(Verhaal loopt door onder de afbeelding)

Aan de oppervlakte zijn Odessa en Kiev welvarend en mooi, maar van binnen is het systeem rot. Beeld Getty Images

Oekraïne dreigt nu ook zijn laatste troef kwijt te spelen: het enorme potentieel aan landbouwgrond. Het land is van oudsher de graanschuur van Europa. Vooralsnog verbood de grondwet de verkoop van die grond, maar de regering overweegt daar een einde aan te maken en met de verkoop aan buitenlandse investeerders het overheidstekort te reduceren. Verschillende Golfstaten toonden al belangstelling. Parlementslid Viktor Halasiuk erkent de uitdagingen. "De kans is reëel dat investeerders onze landbouwgrond kopen en de gewassen zonder enige verwerking uitvoeren. Dan riskeren we van Oekraïne een soort Afrika te maken."

Chinese interesse

Politici als Halasiuk zijn oprecht bezorgd over het economische beleid van de regering, maar net zoals de Impact Hub in Odessa niet echt impact leek te hebben op de lokale oligarchen, lijkt zelfs het nationale parlement niet veel greep te hebben op de president en een aantal getrouwen. "De president is vooral bezig met het in stand houden van zijn eigen positie en het bedienen van zijn getrouwen. Het is echt al geen kwestie meer van Afrika te worden; we zijn reeds Afrika met eenzelfde clanpolitiek. Politieke postjes bieden toegang tot poen, en poen versterkt de politieke postjes. De grondstoffensector en de landbouw zijn onze goudmijnen, en de oligarchen willen ze nu te gelde maken", vertelt een parlementslid dat anoniem wenst te blijven.

Het zijn vooral de Chinezen die hun kans schoon zien. Peking heeft voor ongeveer zes miljard euro geleend aan de Oekraïense overheid. Maar de Chinezen willen er wat voor in de plaats. Graan-voor-krediet, zo werd de samenwerking benoemd. Met deel van het krediet moet de zeehaven van Joezjne worden gemoderniseerd. Het contract ging naar een Chinees staatsbedrijf en het doel is om de haven klaar te maken voor het bulkvervoer van landbouwgewassen. China wil ook toegang tot de Oekraïense consumptiemarkt. Op termijn wil Peking gebruik maken van het gunstige handelsregime tussen Oekraïne en de Europese Unie om meer naar de EU uit te voeren.

De volgende dag ben ik te gast op het Kiev International Economic Forum. "Het is cruciaal voor Oekraïne om meer Chinese investeringen aan te trekken", betoogt de Amerikaanse expert Jonathan Woetzel daar. "De nieuwe Chinese Zijderoute (de miljardeninvesteringen in infrastructuur waarmee China de toegang tot buitenlandse markten wil verbeteren, JH) is een kans die jullie niet mogen missen." Patrick Tsang, een investeerder uit Hongkong, stelt dan weer dat Oekraïne vooral moet leren van de Chinese revolutie in digitaal bankieren. Er ontstaat een levendig debat als ik riposteer dat het vooral een kwestie is van streven naar evenwichtige samenwerking.

's Avonds volgt een indrukwekkende receptie in de vergulde zalen van de nationale opera. Een robot dirigeert er een volksorkest. "Vooruitgang", verkondigt een stem enthousiast. Daarna worden sprekers getrakteerd op oesters, champagne en hapjes geserveerd door blondines met rozenkransen in het haar. Een dj op hoge hakken draait verveeld plaatjes. Het ijsblokje in mijn digestief wordt keurig tot een diamant gesculpteerd. Een mecenas richt een woordje tot zijn gasten: "U heeft kunnen proeven van het échte Oekraïne. We hopen dat we op uw steun mogen rekenen om Oekraïne nog sterker te maken."

Lees alle verhalen van Jonathan Holslag op trouw.nl/jonathanholslag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden