Essay

Oekraïne: It's the economy, stupid!

Interieur van het huis van de gevluchte hoofdofficier van justitie Viktor Psjonka. Naast collecties van juwelen, iconen, antieke boeken en wapens troffen activisten een schilderij aan waarop Psjonka poseert in Romeinse tunica, kroon op zijn hoofd, zwaard in de hand. Beeld reuters

Oekraïners die met EU-vlaggen zwaaien, willen vooral meer welvaart. Aan hun leven verandert weinig: ze hebben politici weggestuurd, maar de machtige oligarchen blijven.

Ze doen het goed op televisie, de zwaaiende blauw-gele vlaggen, brandende bandenbarricades en gemaskerde dragers van kalasjnikovs. Actie springt het eerst in het oog als het revolutie is. Dat is logisch. Een goede tweede zijn de reacties: Washington zwaait met een stok, Brussel houdt Oekraïne een wortel voor, en Poetin doet alsof zijn neus bloedt. De achterliggende oorzaken komen er meestal wat bekaaid vanaf, samengevat in sjablonen als: "Oekraïne moet kiezen tussen Oost en West."

Wat is het grote verschil tussen 'Oost' en 'West'? Democratie? Mensenrechten? Rechtsstaat? Ongetwijfeld. Maar de basis is economie.

In Rusland gaat politieke macht voor economische macht uit. In het Westen is het vaak andersom. In Amerika moet je vrienden met miljarden hebben om president te worden. In Rusland moet je president worden om je vrienden miljarden te laten verdienen. In het Westen zijn regeringen vaak loopjongens van het bedrijfsleven. In Rusland zijn concerns instrumenten van het Kremlin.

Twee modellen
In de bovenstaande vergelijking gaat helderheid boven nuance. Ook Amerikaanse concerns hebben baat bij vrienden in Washington, als er publiek geld valt te verdienen aan oorlogen of andere staatsactiviteiten. Omgekeerd mengen oligarchen zich bij tijd en wijle in de machtsstrijd achter de hoge Kremlinmuren.

Maar grosso modo zijn er twee modellen: een waarbij concerns in de zak zitten van een ondemocratische regering en een waarbij een democratisch gekozen regering in de zak van concerns zit. Met dien verstande dat in het westerse model burgers zich kunnen roeren. Hoe efficiënter ze dat doen, hoe sterker de democratie.

Op Poetin cum suis maakt het krakelende Westen een slappe indruk. Natuurlijk, hij is als de dood dat de 'kleurige ziekte' - revoluties vernoemd naar rozen, kastanjes, jeans en tulpen - ook in Moskou opduikt. Maar zolang het Westen niet echt met de spierballen rolt - wie wil een oorlog riskeren voor de Krim? - dwingt het geen respect af in Moskou.

Het morele gelijk dat het Westen claimt, maakt ook weinig indruk: de kleptocratische miljardairs in Rusland en Oekraïne over wie men het hoofd schudt, zijn graag geziene gasten van Zwitserse bankiers en Londense fondsmanagers. Groot-Brittannië, een van de drie landen die in het verdrag van Boedapest in 1994 de territoriale integriteit van Oekraïne waarborgden, wil wel sancties tegen Rusland, als ze maar geen banen kosten in de City. Berlijn en Parijs bedenken zich wel twee keer voordat ze instemmen met economische sancties, uit vrees voor hogere gasprijzen en kelderende export van Mercedessen en oorlogsschepen. Ook Nederland, met zijn brievenbusfirma's en handelsbelangen in Rusland, staat allerminst te trappelen.

 
In Amerika moet je vrienden met miljarden hebben om president te worden. In Rusland moet je president worden om je vrienden miljarden te laten verdienen

Mensenrechten? In Moskou hebben ze ook van NSA, Guantanamo, drones en Abu Graib gehoord. Homorechten? Een cadeautje voor Poetin: hij kan zich opwerpen als verdediger van traditionele waarden in binnen- en buitenland. Democratie? In Moskou kijken ze toe hoe populisme en electorale passiviteit de Europese democratieën uithollen. Corruptie in Rusland? Hoeveel miljarden overheidsgeld verdwijnen niet in westerse banken die 'too big to fail' zijn?

Sjablonen
Het Westen kijkt voorlopig toe hoe Poetin met zijn spierballen rolt. In Rusland lijkt de meerderheid - met de chaos van de jaren negentig nog vers in het geheugen - de beknotte vrijheid op de koop toe te nemen. Mensen willen orde en brood op de plank. Dat geldt niet alleen voor Russen. Het Oostblok zou hoogstwaarschijnlijk nog bestaan, als de planeconomie meer en betere worst, auto's en wc-papier had geproduceerd. Niet het gebrek aan vrijheid, maar schaarste was de aanleiding voor de Poolse arbeidersprotesten die de eerste barsten in het Oostblok veroorzaakten.

Dat brengt ons terug bij de sjablonen over Oekraïne.

De Oekraïense revoluties van 2004 en 2014 waren niet anti-Russisch. Alleen in voormalig Galicië, in het uiterste westen, zijn grappen over Moskovieten populair. Sinds jaar en dag vertellen Oekraïners aan opiniepeilers dat ze goede relaties willen met Europa én met Rusland. Dat dit nu zou kunnen veranderen, is het grootste risico dat Poetin neemt met zijn Krim-avontuur.

Oekraïners zwaaien niet met Europese vlaggen omdat ze de Europese integratie in hun hart dragen, maar omdat de EU symbool staat voor welvaart en stabiliteit. In 2004 bij de Oranjerevolutie was het niet anders. Alleen zijn we tien jaar verder en tieren armoede, corruptie, misdaad en klassejustitie als vanouds.

Rusland lijkt een onwaarschijnlijke partner om daar verandering in te brengen. Maar heeft het Westen op korte termijn betere papieren? De Oekraïense verwachtingen zijn gewekt en hooggespannen. Nu moet er boter bij de vis. De tijd van schouderklopjes is voorbij. Die kostten niets en waren prettig voor de ontvanger. Nu moeten we in de buidel tasten en gaan praten over 'hervormingen'.

'Oekraïne kiest voor zichzelf'
Hervormingen en bezuinigingen doen pijn en die pijn blijft lange tijd doorzeuren, zo leert de ervaring in voormalige Oostbloklanden. Uitzicht op EU-lidmaatschap is er nog heel lang niet. De kans dat Oekraïense strijkstokken in de miljardensteun gaan roeren is groot. Ondertussen hoeft Poetin aanzienlijk minder te spenderen om van de Krim een lonkende etalage te maken voor een ontevreden Oost-Oekraïne.

 
Het Oostblok zou hoogstwaarschijnlijk nog bestaan, als de planeconomie meer en betere worst, auto's en wc-papier had geproduceerd
Activist in het paleisje van hoofdofficier van justitie Viktor Psjonka, dat qua protserigheid wedijvert met dat van de eveneens gevluchte president Janoekovitsj. Beeld reuters

Twintig jaar lang heeft Oekraïne niet gekozen tussen het Westen en Rusland. De Oekraïners zelf wilden niet kiezen. Europa zat niet te wachten op Oekraïne. Rusland werkte geduldig aan een economische omhelzing van het Slavische broedervolk. Daarbij stootte het meerdere malen zijn neus, de laatste maanden op spectaculaire wijze. Want wat blijkt: Oekraïne kiest voor zichzelf.

Deze oneliner is voor tweeërlei uitleg vatbaar, een optimistische en een andere.

Optimistisch is de constatering dat ondanks alle malaise toch iets is bereikt sinds 1991, het jaar waarin Oekraïne werd overrompeld door zijn eigen onafhankelijkheid. Er groeit een gemeenschappelijke identiteit. Deze is niet zichtbaar op de kaartjes in kranten die West- en Oost-Oekraïne in schrille kleuren tegenover elkaar zetten. Een gevoel van lotsverbondenheid groeit als je maar lang genoeg dezelfde zorgen deelt. 23 jaar is een generatie - een generatie die is opgegroeid in het internettijdperk bovendien.

Maar de belangrijkste oorzaak waarom Oekraïne niet 'kiest' is minder optimistisch. Niet de voorliefde voor de blauw-gele vlag of trizub (drietand) geeft de doorslag, maar de economie, of beter gezegd: een groepje oligarchen dat de economie beheerst.

Ook hier plaatst Oekraïne zich tussen Oost en West. Wie in Kiev aan de touwtjes trekt, beslist wie het grote geld verdient. Dat lijkt op Rusland. Maar wie die touwtjes in handen krijgt, wordt grotendeels bepaald door de mannen-met-geld. Dat klinkt Amerikaans. Het resultaat van deze kruising is chaos. Er heerst geen orde à la Poetin, maar er is evenmin genoeg tegenwicht van burgers en instituties om de macht van de corrumperende bovenbazen in toom te houden.

Hun orde
Oligarchen verdeelden ruim twintig jaar onderling de rijkdommen van het land: de kolen, het staal, de fabrieken, de banken, de lucratieve contracten, en de laatste jaren ook de vruchtbare zwarte aarde. Oligarchen hielpen presidenten, onder wie Janoekovitsj, in het zadel. Oligarchen voorkwamen een totale overname door Rusland, uit angst te worden aangelijnd zoals hun Russische tegenhangers.

Oligarchen trokken de stekker uit het Janoekovitsj-bewind, toen de presidentiële 'familie' aan hun belangen begon te knagen. Diezelfde oligarchen zitten nog steeds waar ze zaten, revolutie of niet. Ze zijn druk bezig orde op zaken te stellen. Dat wil zeggen: hun orde. Daarbij zijn politieke partijen als vanouds bijkantoren van hun zakelijke imperia. Een beetje oligarch heeft een team van tientallen 'volksvertegenwoordigers' in het parlement.

Dat is goed om te weten als het chequeboekje getrokken wordt. IMF en EU stellen voorwaarden. De vraag is of die voorwaarden acceptabel zijn voor de roofbaronnen van het wilde Oosten. Enerzijds is het prettig als je bijeengeharkte fortuin voortaan door regels wordt beschermd. Voor sommige business biedt de Europese markt kansen. Daar staat tegenover dat je je moet aanpassen aan lastige dingen als transparantie en eerlijke concurrentie.

Als zakelijke rovers zakelijke heren worden, kan Oekraïne aanschuiven bij het Westen. Als ze zich alsnog laten kopen door het Kremlin, krijgt Oekraïne de Pax Moscoviana op de koop toe. Op die keuze heeft de Maidan, het protestplein in Kiev, een beperkte invloed. Maar misschien kiest Oekraïne voorlopig nog niet en blijft het wat het is: door de natuur gezegend, door de mens vervloekt.

Ekke Overbeek (1970) studeerde Romaanse talen en filosofie. Hij is correspondent in Warschau voor Trouw.

 
Misschien kiest Oekraïne voorlopig nog niet en blijft het wat het is: door de natuur gezegend, door de mens vervloekt

Oligarchen: de macht van snoep
Door: Eric Brassem
Voor Oekraïne's oligarchen (superrijken) geldt: dicht bij de macht zitten is doorgaans zeer lucratief, maar biedt geen garanties voor de toekomst. Dat ondervond mediatycoon Valeri Chorosjkovski. President Janoekovitsj benoemde hem in 2009 tot hoofd van de geheime dienst en later tot vicepremier. Ondertussen breidde Chorosjkovski zijn mediabedrijf uit door concurrenten via de door en door corrupte rechtbanken de nek om te draaien. Maar toen hij in 2012 in ongenade viel, moest Chorosjkovski zijn tv-stations verkopen en naar Londen vluchten.

Met ideologie heeft de politieke voorkeur van de oligarchen bitter weinig te maken, met omgekochte politici die je zakelijke belangen bevorderen des te meer. Maar oligarchen kiezen soms wel (voorzichtig) positie als het gaat om de hamvraag die ook de politiek kwelt: kiezen we voor de douane-unie met Rusland, of voor aansluiting bij de Europese Unie? Oligarchen met uitgebreide handelsbelangen in Rusland hoeven niet a priori voor aansluiting met Rusland te zijn, al was het maar uit vrees het af te leggen tegen Russische oligarchen met betere contacten in het Kremlin.

Wat oligarchen nu gemeen hebben, is hun vrees voor opdeling van Oekraïne. Logisch, want zo'n splitsing kan alleen het resultaat zijn van een burgeroorlog, al of niet in gang gezet door Russische interventie, en oorlog is slecht voor zakendoen.

Illustratief is de positie van Oekraïne's rijkste oligarch en tot voor kort naaste medestander van de afgezette president Janoekovitsj, Rinat Achmetov - geschat vermogen 15 miljard dollar, eigenaar van een conglomeraat in kolen, staal en elektriciteitscentrales, 'sponsor' van tientallen parlementariërs en eigenaar van Groot-Brittannië's duurste flat in Londen (163 miljoen euro). Hij deed onlangs een klemmend beroep op Russische zakenlieden om het Kremlin te bewegen niet in te grijpen in Oekraïne. Achmetov benadrukte dat hij alles zou doen 'om de integriteit van ons land te bewaren'.

Dmitro Firtasj (geschat vermogen 3 miljard dollar, verdiend in de gas- en chemische industrie) gaf een soortgelijke verklaring uit. Hij deed wat veel andere medestanders van president Janoekovitsj deden toen het landsbestuur hem begon te ontglippen: naar een andere partij overlopen, in zijn geval naar de partij van oppositieleider en ex-bokskampioen Vitali Klitsjko. Zijn ommezwaai verhinderde niet dat hij eerder deze week werd gearresteerd in Wenen.

Datzelfde deed bijvoorbeeld Petro Porosjenko, een puissant rijke snoepfabrikant, die onder Janoekovitsj onder meer minister van economische zaken was. Hij toog naar het Majdanplein om - zeer typerend - snoep aan de demonstranten uit te delen.

De huidige interim-regering vertoont weinig aanvechting om te breken met de traditie van vermenging tussen politiek en zaken. Een van de kopstukken van de oppositie, ex-premier Joelia Timosjenko, bijgenaamd 'de gasprinses', was zelf een van 's lands rijkste zakenlieden. Onlangs benoemde de regering Russischtalige miljardairs op strategische posten in het lokale bestuur van Oost-Oekraïne. Deze mannen met macht moeten het gevaar afwenden dat de Russischtalige delen van het land zich afscheiden. Sergi Taroeta, tycoon uit de stalen en kolenindustrie, nam het gouverneurschap op zich van de provincie Donetsk. Igor Kolomoiski, Oekraïne's op twee na rijkste man, is benoemd als leider van de regionale regering van Dnepropetrovsk.

 
Met ideologie heeft de politieke voorkeur van de oligarchen bitter weinig te maken, met omgekochte politici die je zakelijke belangen bevorderen des te meer
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden