Oekraïense politiek: ruzie tussen clan-maatjes uit Dnipropetrovsk2

DNIPROPETROVSK - “Beste Leonid Iljitsj Brezjnev, wij zijn 225 jonge kunstenaars uit Georgië, van zeven tot en met tien jaar. Wij sturen u dit album met tekeningen als cadeau. Wij hebben ze gemaakt na uw boek het Kleine Land te hebben gelezen.” De schrijvers van de brief aan Brezjnev, die als partijleider van 1964 tot 1982 de Sovjet-Unie regeerde, verliezen zich verder in superlatieven: Zo interessant, zo leerzaam, de biografie van kameraad Leonid Iljitsj!

WESSEL DE JONG

Het album van de Georgische kinderen is één van de geschenken aan Brezjnev, uitgestald in het historisch museum van Dnipropetrovsk (Dnjepropetrovsk), een grote, Oost-Oekraiense industriestad waar Leonid Brezjnev ooit zijn lange politieke loopbaan begon.

De zaal met 445 'Brezjnevaria” bevindt zich in de kelder van het museum. Licht brandt er normaal niet, rondleidingen worden alleen gegeven op verzoek. Rita Podsinova richtte de tentoonstelling in. Zij voelt schaamte noch trots bij de band tussen haar woonplaats en de man, die de Communistische Partij van de Sovjet Unie veranderde in één van de best georganiseerde maffia's ter wereld. “Ik zie de expositie als een illustratie op de jaren zeventig”, zo houdt zij zich op de vlakte.

“Mensen gaven hem geschenken van de beste kwaliteit en de beste materialen”, laat Podsinova zien: een immense kostbare lakdoos met de beeltenis van Brezjnev omgeven door rode vaandels. Schilderijen, beeldhouwwerken, wandkleden, overal dat grote hoofd met die zware wenkbrauwen.

“De meeste cadeaus heeft hij nooit gezien”, weet de conservatrice. In Dnipropetrovsk bevinden zich niet de geschenken waarvoor hij belangstelling had: de beroemde collectie dure auto's, gekregen van buitenlandse staatshoofden. Het enige voorwerp dat Brezjnev zeker heeft gebruikt, zegt Podsinova, is een klein asbakje waaruit een soort zeemeermin verrijst. Het is het enige voorwerp in de collectie dat geen ideologische lading heeft.

Van 1945 tot 1947 was Brezjnev hier regionaal partijsecretaris. Maar deze industriestad heeft naast de langst zittende sovjetleider nog veel meer voortgebracht: hier werden de in Europa gevreesde SS-20-raketten gebouwd. En het Dnjepropetrovsker Metallurgisch Instituut was de alma mater van véél sovjet-apparatsjiks, maatjes van Brezjnev.

De invloed van de 'familie' uit D. was zo groot, dat de laatste sovjetleider, Michail Gorbatsjov, ooit zelfs onderzoek liet doen naar de kracht van de clan in het bestuursapparaat in de Oekraïense hoofdstad Kiev. Maar liefst 53 procent was afkomstig uit Dnjepropetrovsk. Sinds de Oekraïne in 1991 onafhankelijk werd, is de invloed van de Dnipropetrovskers alleen maar sterker geworden. De president, Leonid Koetsjma, komt ervandaan; hij was de 'rakettenkoning', de baas van de SS-20-fabriek.

De hechtheid van clans als deze gaat terug tot de jaren dertig. Stalin en de chefs van zijn geheime dienst - Jagoda Jezjov, Beria - waakten scherp over regionale partijorganisaties. Normale politieke machtsstrijd was onmogelijk, omdat eenieder die zich profileerde het gevaar liep geëlimineerd te worden. Om dit gevaar af te wenden, sloten de kaders de gelederen. Zelfs voor de KGB was het moeilijk om in de regionale clans te opereren.

Hoewel de partijclans van andere Oekraïense steden ook nog functioneren, blijft Dnipropetrovsk de onbetwiste nummer één. Maar het rommelt wel. Toen Leonid Koetsjma in 1994 als president aantrad, vertrouwde hij geheel op de factor 'D'. Zozeer, dat hij het natuurlijke evenwicht heeft verstoord door te veel Dnipropetrovskers op hoge posten te benoemen, zegt Slavko Pichovsjek, van het Ukrainian Centre for Independent Research. “Hij heeft inbreuk gemaakt op een biologische regel.” Te veel dieren van één soort zijn in dezelfde ruimte elkaar gaan bijten, is de redenering van Pichovsjek. In de Dnipropetrovsk-'familie' is een vete uitgebroken. Aan de vooravond van de parlementsverkiezingen van morgen, bevechten twee clans uit Dnipropetrovsk elkaar op leven en dood. De strijd gaat tussen de clans van de huidige premier Poestovojtenko gesteund door Koetsjma en de clan ex-premier Lazarenko.

Het is een zonnige voorjaarsmorgen in het dorpje Krinitski veertig kilometer van Dnipropetrovsk. De sneeuw dooit in hoog tempo, terwijl Pavel Lazarenko op campagne is in zijn voormalige 'oblast' (regio). Lazarenko gedraagt zich als een keizer. Tegen de boeren in het lokale 'cultuurhuis' spreekt hij over zichzelf in de derde persoon. “Deze regering heeft vijf miljard dollar schuld aan haar burgers. Maar het enige wat zij doet is zoeken naar compromitterend materiaal tegen Lazarenko. Terwijl de mijnwerkers niet worden betaald, zijn op het openbaar ministerie 1300 ambtenaren vrijgemaakt om (corruptie-)zaken te vinden. Als alles waar is, wat wordt beweerd, had Lazarenko al lang in de gevangenis moeten zitten.”

Als Lazarenko aan de macht komt, zal hij de pensioenen “natuurlijk” verhogen. Waar de ex-premier het geld vandaan gaat halen, laat hij gemakshalve onvermeld. Na de toespraak komt een kreupel oud mannetje op de kandidaat af. Lazarenko luistert kort en geeft vervolgens zijn secretaris opdracht enkele gegevens te noteren. Alles komt in orde. Net als in veel andere Oost-Europese landen weet de bevolking dat campagne voerende politici gul zijn. Voor Lazarenko is dat geen probleem. Hij wordt voor een van de rijkste mannen van Oekraïne versleten. Zijn banden met de grootste Oekraïense energieproducent zouden hem geen windeieren hebben gelegd. Het geld zou niet altijd op even duidelijke wijze zijn verworven.

Igor, een kunstleraar van 25, heeft zojuist naar Lazarenko geluisterd. Maar hij zal niet op de ex-premier stemmen. Net als de meeste andere Oekraïense politici verandert Lazarenko zijn programma als het uitkomt, meent de leraar. “Toen Lazarenko Dnipropetrovsk leidde, was hij tegen privatiseren, nu is hij voor.”

De gepensioneerde Aleksej (68) vindt Lazarenko 'een goeie vent'. Maar Aleksej stemt op de communisten, omdat hij dat nu eenmaal 28 jaar gedaan heeft. “Lazarenko komt er ook wel zonder mij.”

“Hier hebben we negentig procent binnen”, verzekert Lazarenko op weg in zijn campagnebusje naar de volgende gelegenheid. De ex-premier verwacht dat zijn partij 'Hromada' (Gemeenschap) de tweede partij van het land zal worden. Maar politieke analisten betwijfelen dat. Ivan Lozowy van het Instituut voor Staatsvorming en Democratie vraagt zich zelfs af, of Lazarenko wel de vereiste miljoen stemmen zal weten te vergaren om over de kiesdrempel van vier procent te komen. “De gemiddelde kiezer weet wie Lazarenko is en zal stemmen tegen vies geld.”

Mocht hij toch winnen in de verkiezingen voor het Oekraïense parlement, dan zal Lazarenko 'gaan voor' het presidentschap. En dat is precies waar Koetsjma bevreesd voor is. In de ogen van waarnemers is Koetsjma op dit moment maar met één ding bezig, voorkomen dat na zondag een anti-presidentiële coalitie tussen centrumpartijen en de grote communistische partij totstandkomt. Zo'n coalitie zou zijn bevoegdheden nog verder kunnen inperken en bovendien een kandidaat klaarstomen voor de volgende presidentsverkiezingen in 1999. Bij de strijd tegen mogelijke opponenten schuwt Koetsjma weinig middelen. Hij heeft zichzelf al toegestaan kranten te sluiten en leden van de oppositie op te sluiten.

“Heel veel waarnemers”, is volgens een verkiezingskandidaat in Kiev de enige manier om te garanderen dat de uitslag niet wordt gemanipuleerd. Voor het eerst krijgen de 37,5 miljoen kiezers partijlijsten voorgelegd. Bovendien wordt tegelijkertijd gestemd voor lokale besturen. Met hele waslijsten kandidaten moeten de Oekraïners het stemhokje in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden