‘Oeigoeren in de steek gelaten door hun Turkse beschermheer’

Oeigoeren in Turkije demonstreerden vorige maand tegen China, na hun gebeden in de Fatihmoskee in Istanbul. Beeld EPA

Chinese spionnen volgen de Oeigoeren in de straten van Istanbul en Ankara. De moslimminderheid uit China zocht bescherming bij Erdogan, maar kwam bedrogen uit.

Abduweli Ayup werpt een nerveuze blik op de klanten van een koffietent in Istanbul. Hij wijst op een tafeltje even verderop. “De vorige keer kwamen daar ineens twee Chinese mannen achter mij zitten. Ze deden net alsof ze op hun telefoon bezig waren, maar telkens als ik omkeek zag ik dat ze me aanstaarden.”

Het waren spionnen, weet Ayup. De 43-jarige linguïst zet zich al jaren in voor taalonderwijs voor de Oeigoeren, een islamitische minderheid in het westen van China. Peking is vastbesloten de moslimbevolking te assimileren. Volgens mensenrechtenorganisaties sluit de Chinese overheid tot wel een miljoen Oeigoeren op in heropvoedingskampen.

Ayup vluchtte drie jaar geleden naar Turkije, maar wordt dagelijks geconfronteerd met de lange arm van China. “Zelfs in mijn eigen bed voel ik me niet veilig”, zegt hij. “Overal zijn Chinese spionnen. Ik kan niemand vertrouwen en niemand om hulp vragen, want de Turkse politie doet niets.”

Dat was voorheen anders. Turkije wierp zich jarenlang op als uitverkoren beschermheer van de Oeigoeren. De Turks-etnische groep spreekt een Turkse taal en noemt zijn woongebied in China ‘Oost-Turkestan’. Nationalisten in Turkije dwepen dan ook graag met een gedeelde heroïsche geschiedenis en president Erdogan maakte zich persoonlijk hard voor de onderdrukte moslimminderheid. In 2009 verweet hij China nog ‘genocide’ op de Oeigoeren.

Stilte

“We waren zo blij dat Turkije ons steunde”, herinnert Abdulhamit Karahan zich vanuit de kantine van een Turks regeringsgebouw in Ankara. Net als een kleine dertigduizend andere Oeigoeren vestigde hij zich na 2009 definitief in Turkije. Hij trouwde hier, werd vader en richtte de Oeigoerse Academie op. Inmiddels heeft Karahan een Turks paspoort en werkt hij voor de YTB, een regeringsorgaan voor Turken en verwante volkeren in het buitenland.

Maar al sinds 2014 nemen oude vrienden binnen de regering zijn telefoontjes niet meer op. De bedreigingen uit China nemen toe, de betrokkenheid van zijn Turkse collega’s neemt af. Waar de Turkse media in 2009 in de bres sprongen voor de Oeigoeren, blijft het nu ijzig stil.

“Het komt allemaal door geld”, zucht Karahan. “Vanwege de economische crisis heeft Turkije behoefte aan Chinese leningen. China investeerde de afgelopen jaren voor miljarden dollars in Turkse wegen, bruggen en universiteiten. Turkije kiest zoals ieder land voor zijn nationale belangen. Het is Turkey first.”

Abduweli Ayup in Istanbul heeft het liever over verraad. “In China worden we vervolgd omdat we van Turkije houden”, reageert hij fel. “We dragen Turkse kleren, eten Turkse gerechten, spreken de Turkse taal. Erdogan zegt altijd dat hij aan de kant van de onderdrukten staat, maar laat ons nu in de steek.”

Volgens Ayup komt Erdogan alleen op voor onderdrukte moslims als het zijn belangen dient. “Erdogan werd razend toen Trump de Amerikaanse ambassade naar Jeruzalem verplaatste en wierp zich op als leider van de islamitische wereld. Maar waar was hij toen China een miljoen Oeigoeren opsloot?”

Paspoort

Het liefst wil Ayup naar Europa, maar hij kan geen kant op. “Begin 2016 ging ik naar de Chinese ambassade om mijn paspoort te verlengen. Dat was nog zeven maanden geldig, maar ze hebben hem gewoon doorgeknipt. Ze zeiden dat ik naar China moet als ik een nieuwe wil. Dan word ik direct gevangen gezet.”

Ayup vermoedt dat hij na het ambassadebezoek op een lijst is beland. Vervolgens werd ingebroken in zijn WeChat-account, een Chinese sociale media-app. “Vanaf dat moment word ik voortdurend gebeld door Chinese spionnen. Ze zeggen dat ik een nieuw paspoort krijg als ik ze help spioneren onder Oeigoeren, maar ik heb altijd geweigerd.”

Deze herfst hoorde Ayup dat zijn broer en twee zussen in China zijn opgepakt. Om de druk op te voeren, meent hij. Hij plaatste een bericht op Facebook, dat hij bereid was naar China terug te keren als ze zouden worden vrijgelaten. Een dag later belde een verre tante. “Stop hier onmiddellijk mee”, zei ze, “je maakt het alleen maar erger”.

“Mijn hoofd was leeg toen ik het nieuws hoorde”, herinnert Ayup zich. “Ik liep over straat en probeerde naar huis te komen, maar was vergeten waar ik woonde.” Dan breekt zijn stem. De Turken aan het tafeltje naast hem kijken de Oeigoerse man verbaasd aan. Hardop huilend herhaald hij alsmaar dezelfde twee zinnen. “Ik wil geen held zijn. Ik wil veilig zijn. Ik wil geen held zijn. Ik wil veilig zijn.”

Lees ook:

China voert dwangarbeid in voor bijna miljoen Oeigoeren

Peking dwingt Oeigoeren te werken in kampen. Een nieuwe fase in de aanpak van de regio Xinjiang.

Hoe China van moslims zombies maakt

De honden blaffen, maar de karavaan trekt verder. Dat lijkt het motto van het Chinese communistische bewind in de noordwestelijke, islamitische regio Xinjiang. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden