Interview

Oeigoer wilde niet voor China spioneren in Duitsland - nu is zijn familie spoorloos

Muhemmedeli Niyaz (rechts) met zijn broers Yusup en Yakup in China. Om veiligheidsredenen zijn ze onherkenbaar gemaakt. Beeld -

De Chinese overheid intimideerde hem tot in Duitsland. Hij zwichtte niet en nu krijgt hij geen contact meer met zijn familieleden. Oeigoer Muhemmedeli Niyaz vreest dat ze vastzitten in de gevreesde strafkampen. Misschien wel vanwege hem. 

Muhemmedeli Niyaz zit in de Duitse les, als hij op zijn telefoon een spraakbericht ziet van een onbekend nummer. Het maakt hem zenuwachtig – onbekende nummers betekenen meestal niet veel goeds – maar als hij op de gang het bericht opent, hoort hij een vertrouwde stem. Een oude vriend, die nieuws heeft over zijn familie in Xinjiang. Geruststellend klinkt het niet. “Als je klaar bent met luisteren”, zegt de vriend, “verwijder dit bericht dan meteen.”

Als Niyaz (29) het bericht krijgt, in juni 2018, is het meer dan een jaar geleden dat hij iets van zijn familie heeft gehoord. Van zijn broers Yusup (41) en Yakup (38), allebei getrouwd en vader, en zijn zus Hayrigul (31), met wie hij een innige band heeft, hij heeft sinds mei 2017 geen teken van leven meer gekregen. Hij vermoedt dat ze in heropvoedingskampen zijn opgesloten, net al volgens een VN-rapport mogelijk een miljoen Oeigoeren. Zeker is hij er niet van, ze zijn gewoon verdwenen.

Muhemmedeli Niyaz woont in Duitsland, waar hij in 2017 asiel kreeg, maar is geboren in Aksu, de derde stad van Xinjiang, in een wat China ‘autonome regio’ noemt. Het is een woelig gebied, met een oorspronkelijk islamitische bevolking en een geschiedenis van etnische spanningen en segregatie. Sinds 2009 komen die spanningen regelmatig tot uitbarsting, in de vorm van gewelddadige rellen en terreuraanslagen. De overheid slaat terug met nietsontziende repressie.

Een halve man

Niyaz is al sinds 2013 weg uit Xinjiang. Hij trok naar Turkije, met het idee om na een paar jaar, als de situatie wat kalmer was, terug naar huis te gaan. De situatie werd niet kalmer, het werd alleen maar erger.

Nu heeft Niyaz een mooi leven in Duitsland: hij is getrouwd, heeft een dochtertje en werkt als IT’er. Maar het lot van zijn familie knaagt aan hem. “Ik voel me geen man, maar een halve man. Ik heb geen contact met mijn familie, ik weet niet waar ze zijn, ik weet niet of ze nog leven.”

Muhemmedeli Niyaz in Duitsland. Beeld Ailiniyazi Maimaiti

Hij heeft lang getwijfeld of hij zijn verhaal zou vertellen, uit angst dat hij er zijn familie nog meer mee in de problemen brengt. Veel Oeigoeren in het buitenland houden zich om die reden stil. Nu er steeds meer mensen worden opgesloten en Peking de kampen als goedbedoelde trainingscentra propageert, beginnen ze toch te praten. “Ik weet niet of ik er goed aan doe, maar ik moet iets doen”, zegt Niyaz. “Het is tijd om voor mijn familie op te komen.”

Dreigende toon

Opgegroeid in Xinjiang, is Niyaz gewend aan enige overheidsintimidatie. Toen hij als puber ooit een Oeigoerse vlag online plaatste, in Chinese ogen een separatistisch symbool, is hij gearresteerd en mishandeld. Toen hij een paar jaar later op sociale media spotte met een campagne om Oeigoerse kledij in de ban te doen, kreeg hij opnieuw gelazer. Hij moest zich elke week bij de politie melden en kon zich niet vrij verplaatsen. Hij besloot een tijdje in Turkije te gaan wonen, waar zijn zus net studeerde.

Maar ook in Turkije laat de Chinese overheid hem niet met rust. In 2014 krijgt hij telefoon van een onbekend nummer: een Chinese agent vraagt hem een Oeigoerse conferentie in Istanbul bij te wonen en erover te rapporteren. Niyaz weigert, maar de telefoontjes houden niet op en de toon van zijn gesprekspartner wordt dreigender. Ondertussen wordt zijn oudste broer in Xinjiang opgepakt en tot vier jaar cel veroordeeld, om onbekende redenen. Niyaz beseft dat hij onmogelijk terug naar China kan.

Eind 2015 verhuist Niyaz naar Duitsland. Een nieuw land, een nieuw telefoonnummer en hopelijk een nieuw begin. Maar ook daar krijgt hij telefoontjes van een onbekend nummer. Een Chinese man laat doorschemeren dat als Niyaz niet meewerkt, dat gevolgen kan hebben voor zijn zus in Xinjiang. Voor Niyaz is dat de druppel: hij dreigt de Duitse politie in te lichten. Het is de laatste keer dat hij een telefoontje krijgt. Even later verdwijnen zijn zus en jongste broer.

Extremisme

Het is onmogelijk om het verhaal van Niyaz te verifiëren. De Chinese overheid geeft geen informatie over opsluitingen in de zogenoemde trainingscentra en evenmin over de infiltratie van Oeigoerse gemeenschappen in het buitenland. Maar screenshots van een chatgesprek bevestigen dat Niyaz in 2017 door een anonieme Chinees onder druk werd gezet om informatie te leveren en dat daarbij naar zijn zus werd verwezen. In een screenshot van een ander chatgesprek bevestigt een Oeigoerse bron dat zijn zus en broer zijn verdwenen.

Niyaz’ verhaal komt overeen met getuigenissen van andere Oeigoeren in Europa en de Verenigde Staten, waaruit blijkt dat Chinese inlichtingendiensten en politie hen onder druk zetten om te spioneren door te dreigen met strafmaatregelen tegen hun familie in Xinjiang.

In Duitsland en Zweden zijn Oeigoeren veroordeeld voor het bespioneren van hun eigen gemeenschap. Volgens Isa Dolkun, voorzitter van diasporavereniging World Uyghur Congress, is die praktijk wijdverspreid.

Voor Niyaz is het raden naar wat er precies is gebeurd. Hij onderhoudt al die jaren dat hij in het buitenland verblijft contact met zijn familie, maar doet dat wel steeds beperkter en voorzichtiger. Sinds 2016 houdt de overheid in Xinjiang klopjachten op extremisten en contact met het buitenland is voldoende om van extremisme te worden verdacht. Niyaz kan zijn familieleden niet bellen, maar wisselt af en toe een groet uit op WeChat, het Chinese WhatsApp. Hij volgt hun tijdlijn op sociale media. En als het echt belangrijk is, communiceren ze via een tussenpersoon.

Geen baarden, geen sluiers

Een paar weken na het afgekapte telefoongesprek met het onbekende nummer krijgt Niyaz zijn zus en broer op geen enkele manier meer te pakken. “Geen WeChat, geen e-mail, geen sociale media, ze waren overal verdwenen”, zegt hij. “Ik nam contact op met hun vrienden, maar die hadden hen nergens gezien. Ik probeerde mijn moeder te bellen, maar die kapte me meteen af: bel me niet, stel geen vragen. Dat was de laatste keer dat ik haar sprak.”

Hij vermoedt dat zijn zus en broer in een heropvoedingskamp zijn opgesloten, misschien wel vanwege van hun contact met hem, of vanwege zijn weigering informatie te geven. In ieder geval niet omdat ze extremistisch zijn: zijn familie is islamitisch, maar niet praktiserend. Zijn familieleden dragen geen baarden, geen sluiers. En ook niet om, zoals de Chinese overheid beweert, hen te helpen door hen Chinees en een vak aan te leren.

“Mijn broers en zus spreken perfect Chinees en hebben allebei een goede baan”, zegt Niyaz. “Als hun niveau de voorwaarde was om vrij te komen, dan waren ze al lang vrij. De Chinese overheid heeft blijkbaar beslist om onze culturele en religieuze identiteit uit te wissen. We moeten een minderheid worden en zijn zoals de andere in China: Chinees spreken, ons Chinees gedragen, er Chinees uitzien. Ik vrees dat ze pas vrijkomen als ze hun Oeigoerse identiteit zijn vergeten.”

De maandenlange onzekerheid vreet aan Niyaz. Iedere dag hoopt hij op een berichtje, een teken van leven, desnoods slecht nieuws. “Als ze vrij zouden zijn, zouden ze een manier vinden om me een teken te geven”, denkt hij. Maar zeker is dat niet. “Toen ik in een asielzoekerscentrum zat, heb ik veel mensen uit Irak, Afghanistan en Syrië ontmoet. Zij kwamen uit oorlogslanden, maar zij konden contact opnemen hun familie, met videochat. Ze konden vrij praten. Ik was bijna jaloers op hen.”

Zekerheid komt pas in juni, als Niyaz het spraakbericht van zijn oude vriend krijgt. De man bevindt zich even buiten Xinjiang, heeft een nieuwe simkaart gekocht en riskeert een kort bericht naar het buitenland. “Je moeder is oké”, klinkt het. “Je oudste broer heeft acht jaar celstraf erbij gekregen, je zus wordt onderwezen en over je tweede broer hebben we geen informatie. Wat je ook doet, kom niet terug naar China. En stel geen vragen.”

Heropvoeding

Mensenrechtenorganisaties slaan sinds vorig jaar alarm over de politieke heropvoedingskampen in Xinjiang. Volgens hun rapporten sluit de Chinese overheid Oeigoeren op grote schaal op, zonder arrestatiebevel of veroordeling. Voormalige gedetineerden getuigen over erbarmelijke levensomstandigheden en psychische en fysieke mishandelingen.

De Chinese overheid ontkende maandenlang het bestaan van de kampen, hoewel de getuigenissen, samen met satellietbeelden en openbare aanbestedingen, overtuigend bewijs opleverden. Op basis van die bewijzen schatte het VN-Comité tegen Rassendiscriminatie in augustus dat mogelijk tot één miljoen Oeigoeren zijn opgesloten.

Begin oktober heeft de Chinese overheid toegegeven dat ze ‘mensen beïnvloed door extremisme’ in groten getale opsluit. Volgens Peking zitten de Oeigoeren niet in kampen, maar in opleidingscentra, waar ze met Chinese taalles en een vakopleiding aan een beter leven worden geholpen.

Mensenrechtenorganisaties noemen het Chinese verhaal onzin: uit de getuigenissen blijkt dat de gedetineerden niet worden opgeleid, maar met harde hand geïndoctrineerd.

Lees ook:

Detentiekampen? Nee hoor, zegt China. Trainingscentra 

China ontkent niet langer dat veel Oeigoeren vastzitten in kampen. Voor hun eigen bestwil, beweert Peking nu.

Een spionage-app maakt de onderdrukking van de Oeigoeren compleet

Is Xinjian een openluchtmuseum, waar bezoekers kunnen zien hoe het eraan toeging in de aloude culturele revolutie onder de communistische halfgod Mao Zedong? Of is deze islamitische provincie in het verre westen van China een futuristisch proeftuintje voor onderdrukking? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden