Oecumene is niet katholiek genoeg

De rooms-katholieke kerk werkt minder dan voorheen samen met protestanten. Ook in het pastoraat voor studenten is de oecumene op zijn retour. 'De euforie van het elkaar ontdekken is voorbij.'

Techniekstudent David Meijer doet langzaam een extra knoopje van zijn blauwe overhemd open. Hij tuit zijn lippen, zet zijn handen in zijn zij. De ledematen van zijn medestudenten schieten door de ruimte, ze proberen elkaars karakter in een levend standbeeld vatten. Iedereen weet wie Meijer nadoet: zijn vriend Jori Cobié, beter bekend als de 'mooiboy' van Curius, de studievereniging van technische bestuurskunde in Delft.

Toch is dit niet zomaar een jolige middag in een studentenstad waarop het bier rijkelijk vloeit. Op de tafel in het grote grachtenpand in Delft staan slechts melk, yoghurtdrank en appelsap. Er hangt een serene sfeer, kaarsen flikkeren op de schoorsteenmantel. In de kast staat een rijtje boeken: 'The Discovery of Heaven', 'Leren omdenken' en de allerdikste: 'Het boek met alle antwoorden'.

Dit is het studentenpastoraat, een van oorsprong oecumenische vorm van kerkelijke 'presentie' voor studenten. Zij kunnen er terecht voor gezelligheid, maar ook met levensvragen, twijfels of problemen. David, Jori en enkele medestudenten organiseren een studiereis naar Afrika en de Arabische Emiraten, maar hun onderlinge samenwerking verkeert - aldus voorzitter Emma Slot - in een dipje. Dus zijn de studentenpastores van het Delftse Motiv ingeroepen.

Jori schatert om zijn vriend David, wiens borstkas inmiddels zichtbaar is."Herken je het beeld dat van je wordt neergezet?" vraagt protestants pastor Renske Oldenboom aan Jori. De student knikt en zegt dat hij altijd nogal bezig is (hij knipoogt intussen naar de verslaggeefster). "Wij hier in Delft zijn nog één van de weinige echt oecumenische studentenpastoraten", vertelt pastor Oldenboom. "De katholieke kerk is daar elders niet meer zo happig op." Maar haar katholieke collega Günther Sturms maakt zich daar weinig zorgen over. "De band tussen het studentenpastoraat en het bisdom is hier goed."

Toch is de verhouding tussen het oecumenisch studentenpastoraat en de katholieke kerk over het algemeen gecompliceerd. Vorige maand nog was er enige ophef over de studentenkerk in Nijmegen. Zodra de huidige pastor Theo Koster vertrekt, zo werd bekend, wil het bisdom Den Bosch (waar Nijmegen onder valt) een einde maken aan 'kwesties die tot misverstanden kunnen leiden'.

Ook de oecumenische 'tafeldiensten' in de studentenkerk in Tilburg werden een paar jaar terug verboden door hetzelfde bisdom. Is de rooms-katholieke kerk uitgekeken op het oecumenische karakter van het studentenpastoraat?

Liever katholiek

De stand van zaken na rondvraag onder studentenpastores: in Groningen, Amsterdam en Utrecht heeft de katholieke kerk zich de afgelopen jaren teruggetrokken uit het oecumenische studentenpastoraat. Want, zo luidde het motief: het geld ervoor was op en het reguliere pastoraat had voorrang. Maar in zowel Groningen als Utrecht is inmiddels een nieuw studentenpastoraat opgezet, met een exclusief katholiek karakter. In Amsterdam bestaat dat al langer.

"Het is nogal opmerkelijk dat er wel geld is voor eigen katholieke initiatieven", zegt Marieke Milder, katholiek pastor bij de oecumenische studentengemeente (EUG) in Utrecht. Ze heeft geen zending van het bisdom en wordt betaald door een anoniem fonds dat de teloorgang van de oecumene in Utrecht niet kon aanzien. "De katholieke kerk hecht naar mijn idee steeds meer aan een puur katholieke context. Het resultaat is dat ieder nu zijn eigen ding doet."

Tiemo Meijlink, voorzitter van het Landelijk Beraad Studentenpastores (LBO): "De katholieke kerk is niet tégen oecumene, maar die levert wel steeds meer spanningen op. Het grote pijnpunt zijn de sacramenten, en in het bijzonder de eucharistie. Dat werd in de discussie rond Nijmegen en Tilburg zichtbaar."

Terugtrekken uit de oecumene lijkt een bewuste koers van de rk kerk. In het pastorale beleidsplan van het aartsbisdom Utrecht uit 2008 viel te lezen dat het katholieke studentenpastoraat in Utrecht een proef was en dat werd gekeken of het elders op eenzelfde manier op te zetten viel. Volgens Hans Zuijdwijk, woordvoerder van het aartsbisdom, is overwogen ook in Enschede te beginnen met puur katholiek studentenwerk, maar is daar tot op heden geen geld voor.

Zuijdwijk: "In alle bisdommen bestaat volgens mij dezelfde geest: het is duidelijker en gemakkelijker als ieder zijn eigen geloof uitdraagt aan studenten. Voor hen is het belangrijk om eerst het katholieke geloof te leren kennen en daarna pas over de grenzen van dat geloof heen met anderen in gesprek te gaan. We diskwalificeren de oecumene dus niet, maar we denken dat dit een betere volgorde is."

Het bisdom Den Bosch zegt het oecumenisch studentenpastoraat ondanks de kritiek op de studentenkerken in Nijmegen en Tilburg nog niet te hebben afgeschreven. Vicaris-generaal Van den Hout: "Maar we willen wel de katholieke identiteit vasthouden. Samenwerken doen we waar het mogelijk en verantwoord is."

Het resultaat van die houding is een groeiende onrust onder studentenpastores. Didi de Mildt uit Wageningen: "De constructie van studentenpastoraat als oecumene stort in elkaar." Sjef Ernes uit Eindhoven: "Ik zie met zorg dat de bisdommen druk uitoefenen op het oecumenische karakter van het studentenpastoraat. Ik hoop niet dat ze ons in Eindhoven langs de katholieke meetlat gaan leggen."

Ook maken de pastores zich zorgen over openstaande vacatures. In Leiden wordt al een jaar geen nieuwe katholieke studentenpastor aangesteld door het bisdom. Ook in Arnhem en Wageningen is de katholieke stoel naast de protestantse leeg.

Terug naar eigen gelederen

Rein Veenboer, protestants studentenpastor in Leeuwarden, vindt het een logische ontwikkeling dat de rk kerk zich terugtrekt uit de oecumene. "Door de secularisatie worden kerken teruggeworpen op zichzelf. Ze moeten opnieuw zoeken naar wie ze zijn in de moderne tijd en keren daarvoor terug naar eigen gelederen. Dat gaat ten koste van de oecumenische gezindheid."

Terwijl dat oecumenische karakter nu juist de kracht is van het studentenpastoraat, vindt Sjef Ernes uit Eindhoven: "Het moderne zoeken is niet in één religieus straatje te passen." 'Patchworkreligie' noemt Didi de Mildt uit Wageningen dat. "Studenten van nu plukken overal iets vandaan. Hun geloof is een aan elkaar geborduurd lappendeken. Je kunt tegenover hen niet volhouden dat christenen zich opknippen."

Precies daarom maakt Bert Koetsier zich zorgen over de toekomst. Hij was jarenlang studentenpastor in Zwolle en schreef daar twee boeken over. "Het studentenpastoraat is altijd een vrijplaats geweest. Studenten kunnen er experimenteren met geloven. Dat kan alleen binnen de oecumenische context."

Maar volgens de vicaris-generaal van het bisdom Den Bosch is het afgelopen met die pret: "De katholieke kerk blijft oecumene belangrijk vinden, maar de euforie van het elkaar ontdekken en leren kennen is voorbij. We komen steeds meer op de moeilijke theologische vragen."

Koetsier: "Maar juist in deze tijd moet het oecumenische studentenpastoraat een voorhoede vormen in de zoektocht naar een antwoord op vragen als: wat zal de kerk morgen zijn, als de studenten van nu de touwtjes in handen hebben? Wat zullen mensen dan nog geloven?"

Over geloof gaat het in het Delftse grachtenpand in elk geval niet. David Meijer doet zijn knoopjes dicht. 'Mooiboy' Jori Corbié voert het hoogste woord. De studenten schuiven met de pastores aan tafel om door te praten over dat dipje in hun samenwerking. De woorden 'God' of 'geloof' vallen niet. Wel 'zin', 'groei', 'balanceren' en 'eenheid'. "De bildung van de mens staat bij ons centraal", zegt studentenpastor Günther Sturms. "Het spirituele komt daarna."

Hoogopgeleid geloven

Volgens de Zwolse predikant Bert Koetsier moet het studentenpastoraat een vrijplaats blijven waar jonge hoogopgeleide mensen kunnen experimenteren met het christelijk geloof. Jarenlang gaf Koetsier daar zelf vorm aan door zich met zijn studenten te wentelen in de beeldtaal van de Bijbel. Want waar staat de wolk van Mozes voor? En het lege graf van Christus? Wat uit de Bijbel moet je letterlijk nemen en wat niet? Koetsier schrijft hierover in zijn nieuwe boek 'Beeldend bijbellezen'. Daarin probeert hij bijbellezen toegankelijk te maken voor een nieuwe generatie die zoekt naar zin en betekenis. Koetsier schrijft dat hij hoopt te bereiken dat studenten "opnieuw de oren gaan spitsen voor het godswoord, in plaats van hun neus ervoor op te halen".

Bert Koetsier: 'Beeldend bijbellezen. Over geloof als verbeelding', verkrijgbaar via Artez Press, euro 14,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden