Review

Ode's aan Pietje Potentaat

Petronella Moens was een blinde dichteres met een uiterst actief intellectueel leven. Daarvan getuigt haar ’vriendenrol’: een voorloper van het poëziealbum.

Acht jaar geleden ontving het bestuur van de Petronella Moens Stichting een ’vriendenrol’ die ooit van Moens zelf was geweest. Het album was sinds 1843 verdwenen, maar werd in 1989 teruggevonden. Men besloot de vriendenrol, van commentaar voorzien, te publiceren.

Maar wat is een vriendenrol, en wie was Petronella Moens?

Een vriendenrol is een album waarin men tot in de negentiende eeuw vrienden en kennissen iets liet schrijven of tekenen: een volwassen voorloper van het poëziealbum.

De voorganger was waarschijnlijk het Stammbuch, waarin Duitse studenten familiewapens verzamelden, en dat ze op hun reizen als een soort aanbevelingsbrief gebruikten. Aan zo’n Stammbuch kon je zien met wie de bezitter omging, en dus wie hij of zij was. Zo werkte het ook met de vriendenrol; je kon er uit opmaken wat de eigenaren en hun lofzingende vrienden verbond, tot welke kringen ze hoorden.

De vraag wie Petronella Moens was, lijkt moeilijker te beantwoorden. Haar album telt verzen en loftuitingen voor van schrijvers en dichters, geleerden, politici, handelaren, predikanten en schilders. Dat deed de commentatoren Veltman en De Vet besluiten dat het hier om een ’curieus document’ gaat. „Het is geen academisch album, hoewel het bijdragen van prominente geleerden bevat”, stellen ze vast. Evenmin is het volgens hen een vrouwenalbum of een familiealbum, al ontbreken seksegenoten en verwanten geenszins; een dichtersalbum is het evenmin, ondanks de inscripties van enkele echte en vele vermeende poëten. „Het is dit alles niet en heeft daardoor een geheel eigen karakter.”

Net als de meeste biografieën zegt ’Par Amitié’ net zoveel over de gebiografeerde als over de auteurs, die niet alleen moeite hebben Moens vriendenrol te plaatsen, maar ook niet weten wat ze aanmoeten met haar status als dichteres.

Moens, die leefde van 1762 tot 1843, was op vierjarige leeftijd bijna helemaal blind geworden. Dat weerhield haar er niet van te schrijven. Ze moet een fenomenaal geheugen hebben gehad, en men prees haar verbale begaafdheid. Ze dichtte, leverde bijdragen aan almanakkenen en tijdschriften, was hoofdredacteur van De Menschenvriend, richtte een eigen tijdschrift op en publiceerde politieke geschriften waarin ze zich voor het Bataafse patriottisme en voor het actieve en passieve kiesrecht van vrouwen uitsprak. Al met al schreef ze meer dan honderdvijftig titels.

Ook haar sociale leven was rijk en gevarieerd. Moens ging om met wetenschappers, schilders, handelaren met belangstelling voor wetenschap, en met een groot aantal patriottistische, verlichte dominees. Voor haar werk ontving Moens meer dan tien onderscheidingen. Ze was zeer reislustig en bevriend met een groot aantal beroemde Nederlandse dichters en dichteressen, zoals Aagje Deken, Betje Wolf, Adriana van Overstraten, Willem Bilderdijk en Hendrik Tollens – al hun namen kun je terugvinden in Moens’ vriendenrol.

Moens was, kortom, een zeer bekende en geachte schrijfster, die een brede, intellectuele belangstelling had voor cultuur en politiek, precies zoals uit de bijdragen in haar vriendenrol blijkt.

Veltman en De Vet echter maken, ongetwijfeld onbewust en ongewild, de status van Moens kleiner dan die was. Dat blijkt niet alleen uit hun poging de vriendenrol tot een soort ’niets’ te verklaren, maar ook uit de manier waarover ze over Moens schrijven. Terwijl ze dichters als Tollens en Bilderdijk met alleen hun achternamen noemen, voeren ze Moens hoofdzakelijk met alleen haar voornaam op. De vrouwen met wie Moens bevriend was – voor een deel bekende dichteressen –, noemen ze een ’vriendinnenclubje’, en vriendenrollen van vrouwen duiden ze aan als vrouwenalba, waarmee ze bedoelen dat die vooral borduursels en ’knipwerkjes’ bevatten. De vriendenrollen van mannen betitelen ze niet als mannenalba. Zo verdwijnt een dichteres dus uit de canon. Gelukkig hebben ze achterin hun boek de getranscribeerde versie van Moens’ vriendenrol opgenomen, zodat we zelf een oordeel kunnen vormen over de status van Petronella Moens, die niet voor niets door haar vrienden Pietje Potentaat, de wilskrachtige, werd genoemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden