Ode aan het Wad

Bedenk een buitendijkse wierde. Dat was de opdracht van een ontwerpwedstrijd in Groningen. Het thema spreekt tot de verbeelding, zo bleek.

Gezinnen gingen in de weer met gekleurd papier en speelgoedpoppetjes. Iemand stuurde een levende wierde, met de instructie dat er om de twee dagen water bij moest. Weer anderen leverden gelikte fotoprints in.

Vierenzeventig inzendingen mochten ze bij het kantoor van het Groninger Landschap in ontvangst nemen, voor de ontwerpwedstrijd die de organisatie samen met tijdschrift Noorderbreedte uitschreef. De opdracht: ontwerp een buitendijkse wierde.

"Op dit moment kun je nergens langs de noordkust over de kwelders naar de rand van de Waddenzee lopen", motiveert Marco Glastra, directeur van het Groninger Landschap, de wedstrijd. Een heel stuk oostelijker, bij Nieuwe Statenzijl aan de Duitse grens is het wel mogelijk: door de kwelders loop je over een verhoogd pad naar een buitendijkse uitkijkhut, de Kiekkaaste. "Als je daar staat heb je de Dollard aan je voeten." Zoiets wil het Groninger Landschap ook langs de noordkust, maar dan in de vorm van een buitendijkse wierde.

Met de wierde wil het Groninger Landschap het Waddengevoel versterken en ook in herinnering brengen dat de wierden - in Friesland heten ze terpen - ooit werden opgeworpen om veilig te zijn voor het zeewater.

Wie beseft dat nog, nu de wierdendorpjes van weleer veilig achter de deltadijk liggen? De kunstwierde moet bij Noordpolderzijl komen. Het Groninger Landschap bezit daar zo'n 700 hectare kwelderland.

De Kiekkaaste, geopend in 1995, is ook vrucht van een ontwerpwedstrijd. Toen was de winnaar trouwens een vuurtoren, maar dat bleek onuitvoerbaar.

Glastra: "Er moest geheid worden, er moesten tonnen steen de kwelder in, dat kon niet." Bij de wierde is het basismateriaal vermoedelijk klei, dat wordt regelmatig uit het haventje van Noordpolderzijl geschept en hoeft alleen maar een klein stukje verderop weer te worden neergelegd.

Veel spannender is de wet- en regelgeving. Een van de inzenders noemde een buitendijkse wierde 'een boze droom', exemplarisch voor de natuurvrienden die elk ingrijpen in het Waddengebied - Werelderfgoed - taboe verklaren.

Marco Glastra vindt het spannend om uit te vogelen of "de generatie van nu een eigen laagje aan het landschap mag toevoegen. We hebben al wel aan de provincie Groningen en de gemeente Eemsmond gevraagd of zij bereid zijn mee te denken en daarop was het antwoord: ja."

In 2017 zou de nieuwe wierde er moeten liggen. Dan is het precies driehonderd jaar geleden dat een verwoestende kerstvloed het gebied trof.

Uit 74 inzendingen zijn de vijf inzenders op deze pagina's genomineerd. Dat deed een jury bestaande uit hoogleraar landschapsgeschiedenis Theo Spek, provinciaal archeoloog Henny Groenendijk en landschapsarchitect Wim Boetze. Opvallend is het hoge aantal deelnemende architecten en kunstenaars. De genomineerden presenteren hun ontwerp op 24 april op een wierdendag in uitspanning 't Zielhoes in Noordpolderzijl. Daarna kiest de jury een winnaar. De winnende inzending is de basis voor een uiteindelijk ontwerp.

"Mijn inzending heet 'Black box' omdat het een zwarte doos is, een kubus van containerstaal op een verhoging. Het eerste wat hij doet is opvallen, een beetje gek zijn, een beetje maf. Het zou een gestrande container kunnen zijn. De doos wekt nieuwsgierigheid op.

"Er aangekomen, blijkt dat er een gat in zit, een ingang. Je gaat naar binnen en komt in een verrassende ruimte, vrij donker, want gesloten. Je ziet een breed venster en daar doorheen het Waddenlandschap dat je de hele tijd al zag, niet meer dan dat. Maar nu zie je het in een frame waardoor je het veel sterker ervaart dan anders. De zwarte doos waarin je min of meer bent opgesloten, werkt benauwend. Je ziet het landschap wel, maar je kunt er niet naartoe, je hebt een opgesloten gevoel. Het is het gevoel dat ze in vroeger tijden moeten hebben gehad bij hoog water op een wierde. Ze konden er niet vanaf, tenzij ze een bootje hadden."

Een eeuwig bewegend decor

"Onze wierde heeft een doorsnee van veertig, vijftig meter. Alle materialen die we gebruikt hebben zijn materialen die in de omgeving voorkomen. Dat is enerzijds omdat we geen vreemde materialen buitendijks willen brengen - het is wel Werelderfgoed waar je over praat -, en anderzijds een knipoog naar het verleden. Wierden werden vroeger ook uit afval- of omgevingsmaterialen gebouwd. Een wierde hoeft ook niet permanent te zijn. Vroeger waren ze ook vaak tijdelijk. Mensen trokken van plek naar plek, de wierden verdwenen door zeewater, wind en regen.

We maken een amfitheater. Voor akoestische optredens, trouwerijen, uitvaarten, eigenlijk voor alles waarvoor je een prettige omgeving voor een niet te groot aantal mensen nodig hebt. De tribunes zijn van rijshout, de zittingen van steigerplanken, dat zit iets comfortabeler. We laten de wierde voor een derde aan een zijkant open. Dat biedt de mogelijkheid om te genieten van het eeuwig bewegende decor, het Wad."

Ode aan de wierde

"Zestig meter in doorsnee, drieënhalve meter hoog. Niet veel anders dan een gangbare wierde. We hebben het traditioneel gehouden. Het moet passen in de omgeving.

Oorspronkelijk was een wierde een nederzetting, een paar boerderijen bij elkaar, met in het midden een dobbe, een kuil met water erin. Dat maken we na. Vijf huisjes van cortenstaal stellen de silhouetten van boerderijen voor, de dobbe hebben wij vormgegeven als windroos.

De huisjes zijn zo geplaatst dat ze allemaal ergens op georiënteerd zijn. Drie huisjes bieden zicht op de Waddeneilanden Borkum, Rottumerplaat en Schiermonnikoog. Een huisje is naar de dijk toe gericht, het laatste huisje wijst naar de Eemshaven met zijn energiecentrales, die hoort er ook bij.

We vatten het op als monument, een modern Stonehenge. Je loopt ernaartoe over een lang vlonderpad. Je kunt natte voeten krijgen. Bij noordwesterstorm is het niet aan te raden erheen te gaan, dan hangt er misschien wel een rode vlag."

Wierde van geesten

De prijsvraag las vreesde ik dat die aanleiding zou zijn voor een poppenkast, een toeristisch drama. Ik wil dat het iets ingetogens wordt. Ik stel een buitendijkse begraafplaats voor waar mensen komen te liggen die tijdens hun leven een minuut beeld en geluid hebben gemaakt. Gedachtenkronkels, neergelegd in een opname. Nabestaanden kunnen die met hun smartphone of tablet zien op de wierde en alleen daar. Een plek waar je niet kunt blijven als je leeft, maar wel als je dood bent."

Noorderleegte

"Onze wierde is vier meter hoog. Als je er aankomt zie je een coupure, een spleet waar je in kunt. Je loopt met een flauwe helling naar beneden, tot NAP-peil. Je bent helemaal omsloten, ziet alleen de lucht en 's nachts de sterren. Vervolgens kun je met een trap omhoog. Na de verticale ruimte kom je nu in een horizontale met zicht op de kwelders. Rondom hebben we een halve meter weggegraven. Daar blijft na springtij of stormvloed het water wat langer staan. Er ontstaat nieuwe afzetting van klei en slib, met prachtige craquelé-motieven. Misschien gaat er wel zeekraal groeien. We willen eb en vloed weer zichtbaar en voelbaar maken. De aangewezen locatie is trouwens nog steeds niet aan zee. Er zit nog altijd iets van een kilometer aan landaanwinningswerk en kwelderlandschap tussen. Maar op onze wierde hoor je wel gepruttel als het opdroogt bij eb."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden