Ode aan een geplaagd componist

Marc Albrecht, chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch Orkest én De Nederlandse Opera, dirigeert 'Der Schatzgräber', een weinig bekend werk van componist Franz Schreker. 'Ik wil het een nieuwe kans geven.'

Elke dag monter op de fiets naar het werk! Zo omschrijft Marc Albrecht zijn functie van chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch Orkest (NedPhO) en De Nederlandse Opera (DNO). Hij vertelt het lachend en voegt eraan toe dat fietsen ook nog goed is voor zijn gezondheid.

Albrecht, die al een tijdje in Amsterdam woont, begint vandaag aan het tweede seizoen van zijn dubbele baan. Dat doet hij met een totaal onbekende opera van Franz Schreker (1878-1934): 'Der Schatzgräber' uit 1920. De dirigent heeft al jaren een fascinatie voor het werk.

Monter, blij en aardig. Woorden die bij Albrecht passen. Gedreven is ook zo'n woord. Je merkt het aan de sfeer tijdens de repetitie in het Muziektheater. Er is veel gelach over en weer in de orkestbak, maar er wordt serieus gewerkt. Aan een van de zangers vraagt Albrecht na een gerepeteerde passage of het gekozen tempo goed was. Op zich al opvallend, een dirigent die zo veel rekening houdt met de individuele wensen van de zangers. En na een gelukt fragment steekt Albrecht al dirigerend en met een brede glimlach een duim op naar de koperblazers.

De keuze voor 'Der Schatzgräber' als seizoensopening is weloverwogen. Was het misschien niet logischer geweest om Schrekers 'Der ferne Klang' te programmeren, omdat die opera dit jaar precies honderd jaar oud is?

"We hebben het erover gehad", legt Albrecht uit, "maar 'Der ferne Klang' is al veel meer ingeburgerd dan 'Der Schatzgräber'. We kunnen hier in Amsterdam iets voor dit bijzondere werk doen, het een nieuwe kans geven. Ik leerde de opera vijfentwintig jaar geleden heel goed kennen, omdat ik toen als pianist en coach bij de Opera van Hamburg alle zangers heb ingewerkt. Dan ontdek je een partituur van binnen en van buiten. Ik was toen erg onder de indruk van Schrekers werk, en dat is tot op de dag van vandaag gebleven."

De uitvoering in Hamburg onder leiding van Gerd Albrecht (geen familie) werd destijds op cd uitgebracht, maar is niet meer in de handel. Bovendien zijn er in die uitvoering volgens Marc Albrecht aardig wat coupures aangebracht. "Meer dan een derde van de partituur is weggesneden, waardoor de balans toch een beetje zoek is.

"We kunnen dus in Amsterdam, waar we de opera tot op de laatste maat volledig spelen, nieuwe kansen creëren voor 'Der Schatzgräber'. Het is in mijn ogen een nog kleurrijker en ritmisch gevarieerder werk dan het bekendere 'Die Gezeichneten' dat hier in Amsterdam ook al te zien was. 'Der Schatzgräber' is warmbloediger en poëtischer, je kunt er interpretatief meer mee doen.

"We stellen een daad door de opera nu helemaal en zo goed mogelijk uit te voeren. Zelfs echte insiders kennen het werk niet, dus ik verwacht er veel belangstelling voor. Er worden opnamen van de uitvoeringen gemaakt die later op cd zullen verschijnen, zodat ons werk hier een veel groter bereik zal hebben."

Hoe komt het toch dat de opera's van Schreker, hoewel zeer succesvol en populair in het begin van de vorige eeuw, geen repertoire hebben kunnen houden? Waarom die van zijn tijdgenoot Richard Strauss wel, en die van Schreker niet?

"Ik vermoed dat als Schreker de Tweede Wereldoorlog had overleefd, hij een heel andere carrière zou hebben gehad. Hij was dan wel geen klassiek voorbeeld van een componist die door de nazi's entartet werd genoemd, maar als halve jood heeft hij toch veel last gehad van het nazi-regime. Zijn werken golden als immoreel, en hij zat als componist een beetje tussen wal en schip. Zijn opera's waren grote successen en daardoor was hij bij een bepaalde groep collega's uiterst verdacht.

"Het antisemitisme werd steeds heviger en er waren grote demonstraties bij premières van zijn werken. En toen Hitler aan de macht kwam, verloor Schreker ook nog zijn betrekkingen aan de Musikhochschule Berlin en de Akademie der Künste. De stress die dat opleverde, droeg ongetwijfeld bij aan de beroerte die hij in 1933 kreeg. Een jaar later overleed hij.

"Nee, Duitsland heeft niet goed omgesprongen met zijn erfenis. Een echte Wiedergutmachung is er nooit geweest. Terwijl er voor Strauss en Schreker allebei plaats zou moeten zijn. Ik zelf vind dat je niet per se iedere opera van Strauss hoeft uit te voeren. Waarom niet Schrekers 'Der Schatzgräber' of zijn 'Irrelohe' in het repertoire opnemen in plaats van wederom Strauss' 'Die schweigsame Frau' uitvoeren?

"Overigens heb je voor het slagen van zo'n Schreker-opera, net als bij Strauss, geweldige zangers nodig. Anders kun je het net zo goed laten. Voor de vrouwelijke hoofdrol van Els hebben we hier Manuela Uhl in huis. Een zangeres die niet alleen fysiek geknipt is voor de rol, maar hem ook nog kan zingen. Dramatische uithalen waar het moet, prachtig lyrisch op andere plekken. Met zo'n zangeres hoef je niet eens te discussiëren over eventuele coupures.

"Els is een beschadigde persoon, een Gezeichnete, een moordenares. Een zuster van Strauss' Salome, ook vocaal gezien. In de opera zingt ze 'Ich bin so verdorben', en daar komt ze ook heel dicht bij Marie in Alban Bergs 'Wozzeck' als die zingt: 'Ich bin doch ein slecht Mensch. Ich könnt mich erstechen'. Onze regisseur Ivo van Hove heeft ervoor gekozen Els' beschadigde jeugd met video's te laten zien. Zo wordt ze nóg meer een eenzame vrouw in een duistere en brutale mannenwereld. Maar ook Els komt erachter dat echt samenzijn met iemand anders veel belangrijker is dan welke schat ook. Zonder juwelen is zij veel mooier en uiteindelijk sterft ze door dat inzicht min of meer gelukkig.

"En dat wordt allemaal begeleid door een enorm orkest van straussiaanse afmetingen met vooral heel veel slagwerk. Twee harpen en een celesta zorgen gedrieën voor de juwelenkleur, en verder werkt Schreker op een heel originele manier met de door Wagner ontwikkelde Leitmotive. Sommige daarvan zijn zó goed gevonden en geniaal uitgewerkt. Het is echt een heel originele partituur. Fantastisch om dat hier met het Nederlands Philharmonisch Orkest te kunnen uitdiepen. In Duitsland reperteer je opera's vaak met steeds andere musici in het orkest, vanwege roulatiediensten. Dat is heel moeilijk werken. Hier kan ik me met de musici op elke klank, op elke kleur concentreren.

"Ik voel me prettig in Amsterdam, het gaat goed met het NedPhO en met DNO. Over twee weken verhuist het orkest van de Beurs van Berlage naar de verbouwde Majellakerk in Amsterdam-Oost. De ruimte ziet er geweldig uit, met veel licht en we verwachten veel van de akoestiek. Het is goed om iets eigens voor het orkest te hebben, een plek waar je flexibel kunt zijn. De Beurs-zaal met zijn hoge podium was wat dat betreft niet ideaal. We hopen in Oost een nieuw cultureel centrum te worden, waar mensen naar openbare repetities komen en we een dialoog met het publiek kunnen aangaan.

"Ja, ik realiseer me dat er in Nederland veel veranderd is sinds ik hierheen kwam, maar het NedPhO en DNO zijn redelijk zonder kleerscheuren door de bezuinigingen gekomen. Het doet wel zeer als je ziet wat er allemaal wordt afgebroken: de Reisopera, de omroeporkesten, Holland Symfonia. Dat stemt bitter. Het is geen goede tijd. In Duitsland zijn veel orkesten gedwongen te fuseren en het is daar nog niet afgelopen. Maar als er nog een golf komt, ook hier, dan moet de politiek zich toch wel sterk afvragen wat de grenzen zijn voor kwaliteitsbehoud."

In de komende jaren is Albrecht weer regelmatig te gast in gerenommeerde operahuizen in Europa. Hij dirigeert 'Die Frau ohne Schatten' in de Berlijnse Staatsopera, 'Die Soldaten' in Zürich en ook de Milanese Scala heeft hem teruggevraagd. "Ik heb een paar jaar bewust even wat minder in het buitenland gedirigeerd, omdat ik hier in Amsterdam goed en geconcentreerd wilde beginnen. Ik geloof wel dat dat gelukt is. Zoals we in Duitsland zeggen: Es ist gut angekommen."

'Der Schatzgräber' van De Nederlandse Opera en het Nederlands Philharmonisch Orkest gaat vanavond in het Muziektheater in première. De regie is van Ivo van Hove. Acht voorstellingen t/m 23 september. Uitzending via Radio 4 op 15 september. www.dno.nl

Een ingewikkeld operaverhaal
Er bestaan heel wat ingewikkelde operaverhalen, maar dat van 'Der Schatzgräber' spant misschien wel de kroon. Een poging tot een korte samenvatting van dit sprookje vol psychologie, symboliek, wellust en geweld.

Het gaat in deze opera niet om een toverfluit, maar om de toverluit, van minstreel Elis, waarvan de snaren gaan trillen als er verborgen schatten in de buurt zijn. De mismaakte nar van de koning beveelt zanger Elis aan de gestolen juwelen van de koningin terug te vinden; als dat lukt, mag de nar als prijs een vrouw kiezen.

Die betoverde juwelen van de koningin zijn gestolen door herbergiersdochter Els. Zij heeft dat gedaan omdat de juwelen haar mooi en jeugdig houden. Om ze in bezit te krijgen, heeft Els met behulp van knecht Albi (die verliefd op haar is) vier minnaars laten vermoorden. Als Els en Elis elkaar in de herberg bij toeval ontmoeten, worden ze verliefd op elkaar. Vanwege de toverluit belandt Els echter in een onmogelijke situatie, omdat die haar kan verraden. Ze laat Albi de luit stelen.

Elis, ten einde raad wegens zijn gestolen luit, beleeft een lange liefdesnacht met een slechts met de juwelen behangen Els. Na afloop schenkt zij hem de juwelen, en daarmee haar schoonheid en jeugd.

Tijdens een feestmaal ten paleize, waar de koningin weer fris en fruitig rondloopt, zingt de inmiddels geridderde Elis een ballade waarin hij de liefdesnacht met Els beschrijft. Hij eist zijn schat terug, omdat die alleen bij Els tot zijn recht komt. Dan wordt bekend hoe Els aan de juwelen kwam en wordt zij ter dood veroordeeld. De nar eist haar echter als zijn beloning op, en samen worden ze verbannen.

Een jaar later komt Elis bij de hut van de nar en Els, die langzaam is weggekwijnd. Elis bezingt de schoonheid van de juweelloze Els, die met zichzelf verzoend sterft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden