Ode aan De Pil

Gezegden van over de hele wereld tonen aan dat vrouwen hun plaats moeten kennen. En baren. Daar maakt de jarige Pil zoetjesaan een einde aan, betoogt Mineke Schipper.

Mineke Schipper (1938) was hoogleraar interculturele literatuurwetenschap. Voor haar 'Trouw nooit een vrouw met grote voeten' kreeg zij de Eureka Prijs.

Wie naar de toekomst kijkt, kan niet om de pil heen, die - dit jaar vijftig jaar geleden - in Nederland voor het eerst door artsen werd voorgeschreven. De pil heeft de wereld veranderd, al beseffen we nog veel te weinig hoe ingrijpend daardoor ook de rollen van mannen en vrouwen nog steeds aan het veranderen zijn.

Intussen zit de mensheid nog grotendeels gevangen in het web van hoe het was en kijken we veel te weinig vooruit naar hoe het gaat worden: 'Kranten bevestigen de rolpatronen', meldde Trouw eerder deze maand, en zo is het.

Om te weten waar je heen wilt, moeten we eerst helder zien te krijgen waar we met zijn allen vandaan gekomen zijn. Ik heb er mijn internetverzameling van ruim 15.000 spreekwoorden over vrouwen nog maar eens op nageslagen.

Uit die mondiale overlevering kun je afleiden dat vrouwen geacht werden geen grote rol te spelen, behalve door te baren. En dat was zo spectaculair dat ze andere ambities beter aan het andere geslacht konden overlaten. "Hou je mond en wees mooi", zeiden de Fransen vroeger. Nu lachen veel vrouwen nog steeds bedeesd op foto's wanneer ze eindelijk de openbare ruimte betreden - alsof ze misschien wel iets verbodens aan het doen zijn.

Toch is er hoop, niet alleen in de westerse wereld, maar zeker ook vanuit een mondiaal perspectief.

Om bestaande of gewenste verschillen tussen man en vrouw aan te duiden is in alle werelddelen dankbaar gebruikgemaakt van de metafoor van haan en kip: het wijfje produceert nageslacht en het mannetje voert het woord. "Met een kraaiende kip en een vrouw die Latijn kent loopt het slecht af", werd in de tijd van Erasmus in heel Europa gezegd. Geen man wil een vrouw die de taal van geleerdheid spreekt, want met zo'n schepsel als partner kan er geen vrede heersen: ze laat het dak instorten en maakt het huis tot een puinhoop.

Diepgaand psychologisch inzicht deed een verstandig wijfje besluiten dat zwijgen voor haar oké was. "De kip weet ook wel dat het ochtend is, maar ze kijkt naar de mond van de haan", zeggen Ghanezen: wij hebben onze baarmoeders, laat hem nou maar kraaien, want hij moet ook iets hebben om overeind te blijven.

Baarmoeders blijven nodig om een nieuwe generatie te produceren. Mannen krijgen dan ook het advies om even serieus te zijn bij de keuze van een vrouw als bij de aanschaf van een jachthond, paard of ander bruikbaar dier: "Vrouwen en geiten, kies ze voor hun jongen." (Spaans, Puerto Rico) De baarmoeder wordt in Oeganda voorgesteld als een aardappelveld dat nu en dan aardappels oplevert, maar de baarmoedermetafoor die je vooral tegenkomt is de pot, kom of tas die de rechtmatige eigenaar zelf vult en weer leegt.

Evolutiedeskundigen betogen dat patriarchaat en mannelijke dominantie ouder zijn dan de mens en wijdverbreid voorkomen onder zoogdieren.

Antropobiologen hebben vastgesteld dat zowel bij apen als bij mensen tegengestelde belangen tot chronische spanningen leiden. Wanneer de ene sekse gedwongen wordt tot een onvoordelig broedarrangement, zoals in patriarchale samenlevingen, waarom werd dat dan geaccepteerd? Dreigen met geweld was voor vrouwen een reden om daarin mee te gaan; een andere reden was dat het leven voor kinderen vaak zo riskant was dat moeders het zich niet konden permitteren om van een mannelijke beschermer af te zien. En beschermers wilden zekerheid over eigen nageslacht, een gevecht waarbij de patriarchale kuisheidsregels voor vrouwen vaak pathetisch zijn aangescherpt.

Naast fysieke dwang hebben ook maatschappelijke en religieuze regels vrouwen ertoe gebracht om zich in onderdanigheid te schikken.

De baarmoeder heeft altijd heftige emoties opgeroepen, maar de gevolgen van een vrijpartij kunnen verschillend uitpakken voor mannen en vrouwen.

Of, zoals de Mamprusi in Burkina Faso zeggen: "Een vrouw kan wel de penis verbergen, maar niet haar zwellende buik." "Zwangerschap blijft net zomin verborgen als een rit op de rug van een kameel'", beaamt een Arabische beeldspraak.

Om baarmoeders voor eigen gebruik te reserveren hebben mannen in patriarchale samenlevingen hun vrouwen zo niet lijfelijk opgesloten, dan toch vaak strenge kuisheidsregels voorgeschreven en wetten bedacht om vrouwelijk overspel te voorkomen. "Een man die zijn vrouw ontrouw is, spuugt vanuit het huis op de straat; een vrouw die haar man ontrouw is, spuugt vanaf de straat het huis in", is een gezegde dat voorkomt in China, Oost-Europa en de Verenigde Staten.

Kuisheid voor vrouwen werd in veel samenlevingen een onverbiddelijke huwelijkseis en gehoorzaamheid eraan een voorwaarde voor huwelijk en moederschap. Het was de kunst een vrouw ervan te overtuigen dat het in haar eigen belang was: kuisheid was goed moederschap, zodat ze zelf ging geloven dat de status van haar nageslacht afhing van haar 'deugdzaamheid', zoals de primatologe Sarah Blaffer Hrdy in 'Mother Nature: A History of Mothers, Infants and Natural Selection' (1999) heeft opgemerkt.

In de terminologie van onze mondiale metafoor: idealiter paart een kip uitsluitend met haar eigen haan, ze is tevreden met haar positie als vrouw van één haan en kijkt nooit ofte nimmer naar andere hanen. Geen haan wil een kip die en passant een ei legt van een ander. Voor hanen die vreemdgaan bestaat daarentegen veel begrip: "Ze zijn nu eenmaal zo." Noodgedwongen heeft de verstandige kip zich eeuwenlang in haar situatie geschikt.

"Een arme vrouw zwanger: goed nieuws voor de begraafplaats." (Arabisch, Libanon)

Of een vrouw nu wel of niet alleen met haar eigen man gepaard heeft, zwangerschap en bevalling zijn nog steeds een dramatische doodsoorzaak voor vrouwen. In Afghanistan sterven 460 vrouwen in het kraambed op honderdduizend bevallingen; in Soedan zijn dat er 2054 en in Nederland 6, volgens gegevens van Artsen zonder Grenzen eind 2013.

Al meer dan 4.000 jaar geleden uitten de Soemeriërs in Mesopotamië op een kleitablet hun bezorgdheid over het hachelijke lot van een vrouw die vaak in het kraambed ligt: "Een moeder die acht jongens heeft gebaard, ligt in zwakheid neer." Na al dat prestigieuze bevallen van zonen gaat ze er passief bij liggen, als haar man opnieuw met haar wil vrijen. Geen wonder dat zo'n nog altijd vruchtbare moeder op den duur bang is voor een nieuwe zwangerschap.

De Haya in Tanzania vinden acht bevallingen echt het maximum, daarna volgt een motie van afkeuring: "De vrouw die zei: 'Wat baar ik toch soepel', stierf bij de geboorte van haar negende kind." Zwangere vrouwen hebben één voet in het graf, luidt de Duitse overlevering en Vietnamezen zeggen: "Een zwangere staat voor de poort van het kerkhof." En niet voor niets gaat in het Caribisch gebied de waarschuwing rond dat het laatste kind de moeder doodt.

Kinderen baren blijft riskant, maar "een man die nageslacht heeft, sterft nooit". Een uniek voorbeeld van die vorm van onsterfelijkheid is Moulay Ismail uit Marokko (1646-1727), die in 1704 veertig zonen liet baren binnen drie maanden, een absoluut record, net als het indrukwekkende totaal van de 888 kinderen die zijn vele vrouwen en concubines hem geduldig schonken. Zijn zevenhonderdste zoon werd in 1721 geboren.

Dankzij deze ongeëvenaarde mannelijke prestatie, waarbij elk baarrecord verbleekt, werd Moulay Ismail de producent van het talrijkste nageslacht ooit. Na zijn dood is in Meknès in Marokko ter ere van hem een prachtig mausoleum gebouwd, maar zijn laatste nakomeling werd niet zijn doodsoorzaak.

Nieuwe ontwikkelingen zijn dan wel zachtjes op gang gekomen door de uitvinding van betrouwbare anticonceptie, ze worden nog altijd flink in de weg gezeten door ingesleten standpunten die blijven nagalmen in het hoofd van de mensheid.

Die echo's maken ons doof voor de nieuwe stemmen, zodat ze nog opvallend weinig doorklinken in de openbare ruimte.

De geschiedenis van baarmoeders staat bol van begeerte, onzekerheid, wantrouwen, prestige, onvoorziene verrassingen en ongewenste risico's die de levens van vrouwen (en van hun partners) hebben bepaald - tot de uitvinding van de anticonceptiepil in het midden van de 20ste eeuw. De eerste pil werd eind jaren vijftig in Amerika voorgeschreven als middel tegen menstruatiestoornissen, met als bijwerking 'tijdelijke onvruchtbaarheid'. Die bijwerking bleek al gauw zo aantrekkelijk dat verbazingwekkend veel vrouwen zich bij hun huisarts meldden met menstruatieklachten.

In Europa is de pil vooral verbonden met Max de Winter, die op 91-jarige leeftijd overleed - op 8 maart, internationale vrouwendag.

Deze scheikundige, geboren in 1920, wordt gezien als een van de belangrijkste wetenschappers achter de eerste wereldwijd succesvolle anticonceptiepil. Die kwam in 1962 op de markt en was in Nederland vanaf 1964 op doktersrecept verkrijgbaar.

De introductie van de pil heeft seksualiteit eindelijk losgemaakt van voortplanting. Niettemin is de oeropdracht 'Gaat heen en vermenigvuldigt u' (Genesis 1: 28) blijven doorklinken in het collectieve geheugen van de mensheid. In verschillende culturen is 'een stok op de rug en een kind in de buik' nog steeds de manier om vrouwen onder de duim te houden.

Om contr0le te houden over de vrouwelijke seksualiteit zijn vaak religieus onderbouwde sancties ingezet. Verplicht baren wordt nog opvallend vaak gekoppeld aan onderscheid tussen mannen- en vrouwenwerk.

Maar overal in de wereld wordt gelukkig steeds meer belang gehecht aan goed onderwijs voor vrouwen, getuige een recente slogan van de overheid in Bangladesh: "Geef mij een goed opgeleide moeder en ik geef jullie een welvarende natie."

Dankzij de pil is baren geen plicht meer, vrouwen kunnen kiezen. Kiezen ze voor het ontplooien van heel andere talenten, dan werd daar vroeger schande van gesproken, maar dat wordt minder, al kan de sociale druk om een kind voort te brengen dwingend zijn.

In de nabije toekomst lopen we met 8 miljard mensen rond op onze dichtbevolkte wereld. Nu grondstoffen schaarser worden en de consumptiebehoeften overal alleen maar toenemen, raakt Moeder Aarde zichtbaar uitgeput. Hier en daar begint ze zorgwekkend weg te zakken onder het niveau van de zeespiegel. Alleen daarom al zou de anticonceptiepil als betrouwbaarste methode voor geboorteregeling overal gratis verkrijgbaar moeten zijn.

Het toekomstscenario van de mensheid is ingrijpend aan het veranderen, maar veel vrouwen en mannen hangen rond in de schaduw van oude rolpatronen. Het goede nieuws is dat er een mondiale rijkdom aan talent te benutten is - in de media niet minder dan in de wetenschap.

In de woorden van een optimistische gynaecologe: "Waar de pil is, is een weg."

Lees alle gezegden op 'Never Marry a Woman with Big Feet', womeninproverbsworldwide.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden