Occupy de opera

Het Holland Festival 2012 wordt geopend met 'C(h)oeurs' een dansopera van de Vlaamse theatermaker/choreograaf Alain Platel op koorpartijen van Verdi en Wagner. Over de gevaarlijke schoonheid van de massa, maar ook een kijk op de 'waardencrisis' waar Europa zich momenteel in bevindt.

Alain Platel moest wel een beetje bijkomen van de première van zijn dansopera 'C(h)oeurs' in het Teatro Real van Madrid, vertelde hij de volgende dag in een radioprogramma van de VRT. De avond was 'tumultueus' verlopen: operabezoekers die luidkeels hun ongenoegen uitten over de dansscènes, midden in de voorstelling tegen het koor riepen: 'Jullie zijn betaald om te zingen, zing dan!' Een prominente operacriticus keerde na afloop de rug pontificaal naar het toneel: een 'traditie' in het Madrileense operahuis, die er niet om liegt.

Het Spaanse operahuis Teatro Real is van oudsher conservatief, en bepaald niet gewend aan een vrije benadering van opera en koorpartijen. Het aantrekken van de Vlaamse choreograaf/theatermaker Alain Platel van theaterplatform Les Ballets C. de la B. in Gent stond voor Gerard Mortier, sinds vier jaar opera-intendant in Madrid, dan ook gelijk aan het openbreken van het oude operabastion. Alain Platel heeft naam gemaakt met geëngageerde voorstellingen, die licht anarchistisch zijn in aanleg, maar altijd een direct appèl doen op het hart. De 'oude' muziek die Platel voor zijn producties gebruikt, wordt van een hedendaagse context voorzien waardoor de muziek (weer) bruist van levenslust.

Maar een opera regisseren, integraal gebracht: dat heeft Platel in zijn carrière altijd geweigerd, ook al zijn er vele verzoeken van operahuizen geweest. "In de eerste plaats omdat de verhalen weinig aansluiting hebben bij wat ik wil vertellen. Ik vind het interessant om uit het gehéle oeuvre van componisten te putten, te zoeken naar elementen die vandaag aansprekend zijn. Dat gebeurt zo weinig; het is heel moedig van Gerard Mortier dat hij met mij zo'n risico heeft durven nemen."

Platel kreeg aanvankelijk carte blanche voor een project rond werken van Verdi, later kwam daar Wagner bij. Mortiers wens was om te kijken hoe het negentiende-eeuwse nationalisme van deze componisten zich verhoudt tot de huidige tendens van naties om zich steeds meer op zichzelf terug te trekken. Verdi en Wagner - hoe verschillend hun werk ook is - hadden met elkaar gemeen dat ze streefden naar totale maatschappelijke vernieuwing. In het revolutiejaar 1848 hebben ze beiden vooraan op de barricaden gestaan. De link naar de Occupy-beweging, de eurocrisis, een toenemende ontevredenheid over politieke en economische systemen bij grote groepen mensen is snel gelegd, meent Mortier. Verdi en Wagner verklankten hun vernieuwingsdrang met name in koorscènes en die staan vandaag de dag nog steeds bij ons in het collectieve geheugen gegrift. Verdi's 'Va pensiero' ('Slavenkoor') bijvoorbeeld: de nationalistische 'soundtrack' voor de eenwording van Italië.

Platel vond het interessant dergelijke koorpartijen als theatrale paraplu te gebruiken. Noodzakelijk zelfs. Platel op de VRT-radio: "Er is sociale onrust, de burgers zijn verontwaardigd, er staan groepen op. Die beelden gebruiken we ook letterlijk in de voorstelling, en ja (refererend aan de tumultueuze première), dat soort reacties worden dan ook weer uitgelokt in de zaal."

"We laten zien hoe deze componisten modern waren in hun tijd," zei opera-intendant Gerard Mortier op een persconferentie. "We tonen hoe ze hun maatschappelijke visioenen via de muziek aan de wereld overdroegen. Vandaag kunnen we de schoonheid van de muziek ontdekken, maar ook de moderniteit ervan. Die kan jongeren van nu aanspreken; jongeren die twijfels hebben over de wereld, die naar oplossingen zoeken. Misschien kan deze muziek hen daarbij helpen. De eurocrisis is een waardencrisis: we zijn vergeten waar het écht over gaat. We communiceren middels Facebook, maar luisteren niet écht naar elkaar. Zoals in de tijd van Verdi of Wagner is theater de ideale plaats waar men de mensen toont wat de situatie is."

Inmiddels, enkele maanden na de premièreavond in maart, is de productie internationaal als een groots en belangwekkend werk ontvangen. 'C(h)oeurs' is Platels meest grootschalige project tot nog toe, met meer dan 160 zangers, dansers en muzikanten. Platel in een VRT-reportage: "Op het toneel staat een enorme groep, echt een massa. De vraag was hoe we als eenentwintigste-eeuwse toeschouwers omgaan met de onweerstaanbare emotionaliteit die uit de koren van Wagner en Verdi spreekt. De titel staat voor 'harten en koren': het effect van een koor dat zingt is enorm, dat kruipt direct op het hart. Daar tegenover staat het fragiele van de danser, en dat samen resulteert in een heftig gebeuren. Het is een trip naar het intieme."

In de theatrale ontwikkeling van Platel is één thema altijd gebleven: het onderzoeken van de plaats van het individu in de groep. Producties als 'Iets op Bach' (Julidans 1997) 'Allemaal indiaan' (Holland Festival 2000), 'Wolf' (Holland Festival 2004) waren met een bonte stoet van moderne dansers, acrobaten, kinderen, circusklanten, iemand met Down, een meute honden kriskras door elkaar, één grote roep om eigenheid in een onrechtvaardige wereld.

Les Ballets C. de la B., de groep die Platel vanaf 1984 om zich heen verzamelde en die belangrijke danstheatermakers voortbracht als Sidi Larbi Cherkaoui en Koen Augustijnen, was dan ook geen vormelijke balletgroep, zoals de statige naam doet vermoeden (het gebruik van het Frans moest de Vlaams-nationalisten een beetje stangen), maar eerder een 'stelletje ongeregeld' dat monsterverbonden smeedde tussen professionals en amateurs, jongerencultuur en 'high brow' kunsten. De laatste jaren verschoof Platels werk van tegendraads en theatraal richting intuïtief en kreeg de dans meer nadruk. Was succesnummer 'Bernadetje' (1997) nog een kakelbont visueel spektakel, 'Out of Context' uit 2010 was een directe, tot in de ziel gekropen ode aan Pina Bausch, de in 2009 overleden koningin van het hedendaagse danstheater, en zijn grote voorbeeld.

"Ik vind theater een directe afspiegeling van het leven. Theater maken is het leren omgaan met de dood," is een bekende uitspraak van de theatermaker die als orthopedagoog met gehandicapten heeft gewerkt. Nog een markante uitspraak: "Het gaat niet zozeer om virtuoze bewegingen, maar om bewogenheid."

Die bewogenheid is in 'C(h)oeurs' evident. Platel put rechtstreeks uit beelden uit het wereldnieuws die op ons collectieve netvlies staan gebrand, en uit het boek 'De welwillenden' waarin auteur Jonathan Littell de Holocaust beschrijft vanuit het perspectief van een SS-officier. Twee uitersten die de massa op kan roepen worden met zang en dans verbeeld in 'C(h)oeurs': de Egyptische demonstranten die met een stuk rood besmeurd laken op het hart geprikt de Arabische lente ontketenen. Daarnaast de monstruositeit van de zwijgende massa, waardoor de Holocaust plaats kon vinden. Platel: "Bij het werken met grote koren dringt zich meteen de gedachte op hoe 'gevaarlijk schoon' een massa kan zijn. Een massa mensen is aantrekkelijk: we willen er graag bij horen. Maar er zich in verliezen wordt gevaarlijk."

Het werken met een massa confronteerde Platel ook met zichzelf. Nog nooit had hij met zo veel mensen tegelijk gewerkt. De macht als 'leider' van een grote groep ervoer hij als onprettig, vertelde hij na afloop van de repetitieperiode. "Ik denk niet dat ik dat verder wil ontwikkelen. Integendeel. Laat het hier maar bij. Vanuit onze kleine studio in Gent, waar we in alle intimiteit werken, kwam ik nu in een enorme operamachinerie terecht." Het thema waarbinnen Platel werkte overkwam hem letterlijk; de spanning tussen individu en massa, zijn positie als regisseur ten opzichte van al die mensen op toneel. "Er wordt mij wel gevraagd of het mijn intentie is om opera te veranderen. Dan zegt ik dat het in dit geval omgekeerd is: opera heeft míj veranderd. Positief, hoor. Ik zie 'C(h)oeurs' als een mooie levenservaring."

'C(h)oeurs' van Alain Platel Les Ballets C. de la B. in coproductie met Teatro Real Madrid. Openingsvoorstelling Holland Festival, vr 1 t/m ma 4/6, Koninklijk Theater Carré Amsterdam. www.hollandfestival.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden