Obelix trekt zich niets aan van socialix

Met het rumoer rond de belastingvlucht van Gérard Depardieu betaalt de Franse regering de prijs voor haar fiscale populisme. Dat zal 'Gégé' goed doen.

De populariteit van François Hollande en zijn premier Jean-Marc Ayrault daalt hard in de peilingen, vooral omdat ze hun eigen electoraat teleurstellen. Zo mag de beloofde verhoging van het minimumloon geen naam hebben en blijkt het niet mogelijk de prijs van benzine of gas aan banden leggen. Een luidkeels aangekondigde nationalisering van enkele hoogovens in het plaatsje Florange, om banen te redden, gaat niet door.

Ook het bericht dat Gérard Depardieu Parijs heeft verruild voor het nietige Belgische plaatsje Néchin is geen goed nieuws voor het duo.

Want de affaire illustreert vooral het falen van Hollande's supertaks. Dit tarief van 75 procent voor inkomen boven een miljoen, uniek in de wereld, levert niet veel op. Maar de supertaks jaagt wel een aantal grote vermogens en ondernemers het land uit. Door de botheid van de maatregel, waar Hollande voor zijn verkiezingscampagne nog niets van wilde weten, gaat de op zichzelf redelijke boodschap - in moeilijke tijden betalen rijken meer dan anderen - verloren.

En laat het vertrek van een captain of industry de publieke opinie nog vrijwel onberoerd, Depardieu is andere koek. De 63-jarige acteur is, ondanks een artistieke neergang en in alcohol gedrenkt wangedrag, een monument van de Franse cultuur. Depardieu, dat is Cyrano de Bergerac, Danton, Obelix, Jean Valjean uit Les Misérables. 170 films in een carrière van 42 jaar.

Toch geldt hier dat de aanval de beste verdediging is, moet premier Ayrault hebben gedacht. Ayrault vond het 'iets zieligs' hebben, zei hij, om vanwege de fiscus in een ander land te gaan wonen. "Belasting betalen is een blijk van solidariteit, een patriottische daad", voegde hij er streng aan toe.

Afgelopen zondag reageerde Depardieu met een open brief aan Ayrault. Hij is beledigd, zeg maar gerust boos. Vooral het woordje zielig, minable, heeft de acteur gekwetst. Het is een afwijzing van zijn bourgondische levensstijl meent de acteur: twee weken geleden sliep hij nog een nacht in een politiecel omdat hij dronken was aangetroffen - in slaap gevallen zegt hij zelf - op zijn scooter. Daarnaast trok hij de aandacht met een optreden in een clip van Gulnara Karimova, de zingende dochter van de alleenheerser van Oezbekistan Islam Karimov. Met 'Googoosha' is hij ook van plan een tv-serie te maken die de geschiedenis van de zijderoute als achtergrond heeft.

Maar mag ik misschien zelf weten hoe ik leef? vraagt de acteur die inmiddels meer dan 150 kilo weegt zich af. Op een lesje in vaderlandsliefde zit Depardieu, die herinnert aan zijn rollen in 'historische films die getuigen van mijn liefde voor Frankrijk', ook niet te wachten. "Zielig, zei u zielig? Wat is dàt zielig", zo begint zijn brief aan de premier. "Wie bent u om over mij te oordelen? Ik heb nooit iemand vermoord, me nooit ergens aan onttrokken. Ik heb 145 miljoen belasting betaald in 45 jaar, sinds ik op mijn veertiende als drukker begon met werken. In 2012 betaalde ik 85 procent belasting, in mijn ondernemingen werken tachtig mensen."

Depardieu maakt verhalen graag wat mooier of erger dan ze zijn. Zo verzekerde hij Time Magazine dat hij als negenjarige in zijn geboorteplaats Châteauroux had meegedaan aan een groepsverkrachting. Het interview bracht zijn Amerikaanse carrière vrijwel tot stilstand. Toch kunnen de getallen die hij noemt aardig kloppen, zeggen fiscalisten. De Impôt sur la fortune (ISF), de vermogensbelasting, is in 2012 door Ayrault bij wijze van uitzondering verhoogd, het plafond haalde hij er uit. Daardoor zijn ongeveer duizend Fransen dit jaar zelfs meer dan 100 procent van hun inkomen kwijt aan vermogens- en inkomensbelasting.

Met Depardieu's vertrek steekt opnieuw de moeizame verhouding van veel Fransen met rijkdom de kop op. Fiscale vluchtelingen motiveren hun besluit ook altijd met een klacht over een klimaat waarin ondernemen wordt ontmoedigd en succes verdacht is. "Ik hou niet van rijken", zo liet Hollande zich ooit eens ontvallen. Een uitspraak die een politicus alleen maar in Frankrijk kan doen.

Natuurlijk, Fransen houden van geld zoals iedereen. Maar een beetje vies gezicht trekken als het onderwerp ter sprake komt hoort bij de goede manieren. Een erfenis, zo luidt de meest gehoorde verklaring, van de Franse revolutie en het katholicisme.

Van het katholicisme, het evangelie, komt de associatie van geld met hebzucht en afgunst. Rijkdom kan maar beter verborgen blijven. Vandaar dat welgestelden in Frankrijk veel vaker dan in Nederland of in de Verenigde Staten achter hoge muren wonen. In een protestantse cultuur is welstand eerder een bewijs dat God je goed gezind is. Het is niet iets om je voor te schamen, het mag allemaal best gezien worden.

De Franse revolutie maakte niet alleen de weg vrij voor gelijkheid, omdat de privileges van de aristocratie verdwenen, maar stimuleerde ook de jaloezie. Waar niemand nog een vaste plaats heeft en alles mag verwachten, kan de gedachte ontstaan dat verschillen onverdraaglijk zijn. En dat wij eigenlijk allemaal het recht hebben om miljonair te worden.

Dit fenomeen is een algemeen kenmerk van de westerse cultuur, betoogt bijvoorbeeld de filosoof René Girard. Maar het lijkt zich in Frankrijk altijd nadrukkelijker te manifesteren dan elders. De Franse literatuur draagt er de sporen van. Bij Molière is de parvenu altijd het toppunt van domheid, bij Balzac is geld een alles ontwrichtend gif, bij Zola is de bankier het symbool van schaamteloze gierigheid.

Ook Depardieu weet hoe het hoort en liep niet te koop met zijn vermogen. Nu hij weg is en zijn somptueuze hôtel particulier van 1800 m2 te koop staat, wrijft men de ogen uit bij de foto's van de makelaar en de vermoedelijke vraagprijs: 50 miljoen euro. Daarbij vernemen we dat hij verschillende restaurants bezit, alsmede een verzameling kunst en wijnkastelen in binnen- en buitenland. In zijn eigen straat, de rue du Cherche-Midi, in de media omgedoopt tot rue Depardieu, heeft de liefhebber van saké met een Japanse zakenpartner een delicatessenwinkel geopend. En (omdat hij die zo miste) een viszaak, Moby Dick, waar hij weleens achter de toonbank met een schort voor wordt aangetroffen.

Volgens sommige berichten is de weerzin van Depardieu tegen Hollande 'bijna fysiek'. In de buurt maakte Gégé - die een middagje campagne voerde voor Hollande's rivaal Nicolas Sarkozy - er geen geheim van hoe hij over de president dacht. Porcelet noemde hij hem bij het boodschappen doen, 'varkentje'.

Depardieu krijgt hoe dan ook veel bijval. Van gewone mensen bijvoorbeeld die radioprogramma's bellen en er op wijzen dat Ayrault al zijn hele carrière van overheidsgeld leeft. Of ze vertellen hoe ze het vermogen van de acteur bewonderen om te kunnen doen en laten wat hij wil.

Depardieu, zo liet ook de politicoloog Dominique Reynié op Twitter weten, is niemand verantwoording schuldig. "Depardieu gaat weg nadat hij alle rekeningen heeft betaald. Hij is een vrij man. Een pijnlijke les voor een land dat veel te veel schulden heeft."

Vermogensbelasting
Voor Franse rijken is België vooral interessant omdat het land geen vermogensbelasting kent. En als ondernemer betaal je er geen belasting over de overwaarde van aandelen.

De oplossing voor de trek richting het noorden is volgens president François Hollande een herziening van het fiscale verdrag met Brussel. Maar veel kan hij daar niet van verwachten, waarschuwt minister van buitenlandse zaken Didier Reynders in de Franse krant Le Figaro. "We zullen er niet aan meewerken als Frankrijk personen die in België wonen, willen belasten. Elk Europees land heeft het te accepteren als hun onderdanen zich elders willen vestigen."

Hollande dringt ook aan op fiscale harmonisatie in Europa, maar de kans dat hij zijn zin krijgt is niet groot, schat Reynders. "Frankrijk neemt besluiten, maar wil de gevolgen daarvan door anderen laten dragen. Daarbij ben ik er niet zeker van dat er een meerderheid is in Europa die het Franse voorbeeld wil volgen."

Dat er Belgen zijn die liever in Monaco gaan wonen, bevalt Reynders ook niet geeft hij toe. "Maar ik zou nooit iemand persoonlijk aanvallen."

Monaco is voor Fransen overigens geen optie. President Charles de Gaulle maakte in 1962 een einde aan de fiscale vlucht van Fransen naar het prinsdommetje. Na een blokkade ging prins Rainier akkoord met de regel dat in Monaco wonende Fransen belasting betalen in Frankrijk.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden