Oafblievn van Ede Staal

streektaalmuziek | Precies 30 jaar geleden stierf de Groningse troubadour Ede Staal. Maar een beetje Groninger kent hem nog altijd. Zijn liedjes lijken eeuwigheidswaarde te hebben. Is dat dankzij alle covers?

Het lijkt in Groningen wel Ede Staal forever: de regionale radio en tv zoomen deze week vol in op Ede Staal. Dit najaar wordt in Leens, waar de Groningse troubadour in zijn jeugd woonde, een festival aan hem gewijd. Ook het dertigste sterfjaar van Staal laten de Groningers niet ongemerkt voorbijgaan. Het nummer ''t Het nog nooit zo donker west' staat al achttien jaar onafgebroken nummer één in de jaarlijkse streektaalhitlijst van RTV Noord. En lokale bestseller-platen als 'Mien Toentje' en 'As vaaier woorden' zijn ook over de provinciegrenzen goed verkocht.

Het zit hem in de melodieën samen met de kracht van zijn teksten, is het eensluidende antwoord als je rondvraagt naar de succesfactor van de zingende leraar Engels. Ede Staal bezong zonder omhaal universele thema's als liefde, heimwee en eenzaamheid. Als geen ander kon hij de schoonheid van het Groninger land in noten vatten. Hij gaf een stem aan de trots die bij Groningers, zegt men, wat dieper verstopt zit dan bij anderen. Zijn jonge overlijden aan longkanker in 1986 droeg natuurlijk ook bij aan de cultstatus. Ede werd 44 jaar. Hij kreeg een standbeeld op de dijk in Delfzijl.

Groningse koren zetten massaal songs van Staal op het repertoire. Andere musici gaven de liedjes eigen twists en arrangementen, tot aan uitvoeringen in het Fries en het Limburgs toe. Dat coveren is een hachelijke onderneming, veel liefhebbers van de muziek van Ede zijn de mening toegedaan dat je van de originelen af moet blijven.

Oafblievn van Ede. Zangeres en cabaretière Marieke Klooster, zelf Groningse, kreeg het vorig jaar ook te horen. Ze lanceerde een hedendaags Ede Staal-programma, 'De nieuwe Jas van Ede', met het trio van bassist Philip Baumgarten. Al van tevoren kreeg ze verbaasde vragen over dat ze dat aandurfde. Een vrouw in de zaal liet haar weten dat ze was meegesleept naar het optreden door haar man. "Maar voor haarzelf voelde het bezoeken van onze show als verraad. Na afloop was ze gelukkig wel enthousiast." Philip Baumgarten voorzag de originelen van Ede Staal van allerlei jasjes: rumba, bossa nova, calypso, jazz, zelfs rock. Klooster, die haar eigen jeugdherinneringen en haar aanvankelijke hekel aan het Gronings vervlocht met de muziek, vertelt hoe ze aanvankelijk half verontschuldigend op het podium stond. Ze garandeerde de zaal dat ze heus zorgvuldig met de originelen waren omgegaan.

Vloeken in de kerk

De organistenbroers Euwe en Sybolt de Jong maakten tien jaar geleden een Staal-cd, met de Haagse volkszanger Theo Driessen, ooit voorman van de Groninger feestband Diep Triest. De organisten, gerenommeerde Bachvertolkers, voerden Staal uit op kerkorgel. Ze beschouwen het werk van de overleden Ede Staal als erfgoed dat doorgegeven mag worden, en op een andere manier belicht. Euwe de Jong: "Bewerken is van alle tijden. Ook Beethoven-symfonieën zijn allemaal bewerkt."

Maar tekst en melodie waren voor Baumgarten en het duo De Jong heilig. Baumgarten: "Aan de melodie heb ik nooit willen komen. Die is goed zoals hij is. Mensen die naar ons optreden komen moeten wel mee kunnen zingen."

Euwe de Jong: "Je laat niks weg. Je voegt toe. En daarbij heb ik er op gelet de melodieën niet te zwaar te belasten. Dat kan natuurlijk al snel met zo'n orgel. De zang moest op de voorgrond staan." De Jong vindt het resultaat zeker een eerbetoon aan Ede Staal. Maar om eerlijk te zijn is hij zelf geen fan van 's mans muziek. "Ik zou er uit mezelf nooit naar luisteren. Het is me veel te simpel. Ik verveel me dood als ik voor de vierde keer hetzelfde akkoordje hoor."

Baumgarten en Klooster vinden hun eigen liedjes stiekem ook mooier dan de originelen. Baumgarten: "Natuurlijk, ik heb de bewerkingen zo gemaakt omdat ik dat de allermooiste manier vind om die muziek te spelen."

Dat is dus vloeken in de kerk voor veel Staal-fans. Maar Ede's eigen begeleider, Henk Bemboom, zei eigenlijk net zoiets. In een radiodocumentaire van de RVU uit 1995 vertelt Bemboom dat hij er vaak een schepje bovenop wou doen. Dan zei hij "Ede, het kan toch veel mooier'', en stelde hij een extra riedel of tierelantijntje voor. Ede wou er niets van weten. Drums mochten niet, synthesizers niet, strijkersarrangementen niet. Alleen accordeon en piano. Die waren puur. Bemboom vertelt in de uitzending hoe hij zich stiekem schaamde voor zijn begeleiding van het nummer 'Mien Toentje'. Een accordeonleerling had het na de eerste les ook gekund, aldus de muzikant.

Het roept de vraag op of de roem van Ede Staal zijn houdbaarheid dankt aan anderen die de muziek verder brachten en nog altijd brengen, met steeds eigen toevoegingen.

Euwe de Jong denkt van niet. "In hun eenvoud zijn en blijven de liedjes voor honderd procent af."

Voor Baumgarten en Klooster ligt het anders. Hun voorstelling 'Een nieuwe jas' brengt nieuw, jong publiek. Baumgarten: "Het is een manier om de muziek weer actueel te maken en onder de aandacht te brengen van mensen die het nog niet kennen." Klooster: "Ik denk zelf dat je met het oorspronkelijke werk echt niet meer bij jongeren kunt aankomen. Maar ik moet voorzichtig zijn. Ik vraag het ook wel aan mensen, en dan hoor ik dat ze de muziek in al zijn eenvoud ook prachtig vinden."

Zoons in de muziek

Ede Staal had zes zoons. De drie jongsten maken ook muziek, al leven ze er niet van. Elwin (44) is jazzpianist, Jelger (32) en Jasper (30) doen het met de computer erbij. Nummers van hun vader voeren ze niet uit, laat Jelger weten. Misschien ooit nog eens, nu zou het te makkelijk zijn. "Als ik bekend word, dan liever met eigen muziek."

Laat anderen vooral hun gang gaan met het erfgoed van Ede. "Als men er lol aan beleeft, dat is het belangrijkste." Jelger vindt dat de nalatenschap van zijn pa te veel gewicht heeft gekregen. Wie meent dat je niet aan Ede's werk mag komen zegt dat vast uit sympathie voor Ede, maar evengoed vindt Jelger het onzin. "Alsof mijn vader uit de hemel neerkomt om je een muzikale pets om de oren te geven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden