O. Noordmans

Dr. had een meditatieve geest. Van jongsafaan keek hij op een speciale manier naar de wereld. Toen hij nog niet eens kon lezen moest het Friese jongetje Oepke psalm 24 vers 4 leren: Verhoogt o poorten nu de boog; Rijst eeuw'ge deuren, rijst omhoog. Zijn grote zus hielp hem de woorden te onthouden, terwijl ze samen naar school liepen.

'Toen voegde de psalm zich bij hen, terwijl zij beiden op den landweg voortgingen. Hij wandelde als een derde met hen mee, zoals Jezus met de Emmaüsgangers. Hij woei om hen heen, zoals de Heilige Geest om de discipelen op het Pinksterfeest. De woorden wisselden van mond tot mond, weg en weder, weer en weer, tot de psalm inwendig in hem woonde (...)' De verhoogde poorten werden werkelijkheid in de wijde hemel boven het Friese land. 'Dan werd het zonlicht tot een verheffing en tot een opening naar het rijk der klare waarheid.'

Dr. O. Noordmans (1871-1956) wordt het best gekend via zijn meditaties. Naar zijn jeugdherinnering aan psalm 24 heet een van zijn vroege bundels 'Gods Poorten'.

Emeritus-hoogleraar dr. H.W. de Knijff herinnert zich hoe hij als student in de jaren vijftig uitkeek naar Noordmans' overdenkingen in In de Waagschaal:

“Hij was een sterke vertegenwoordiger van het denken van die tijd, de traditie van Karl Barth. Zijn werk was ook rijk van taal, beeldend, literair. Het was een uitdaging erin door te dringen. Het leek eenvoudig, maar er zat altijd meer achter.”.

Hoewel de hervormde Noordmans altijd wordt genoemd als een van de grote protestantse theologen van deze eeuw, valt zijn werk niet gemakkelijk samen te vatten. Dat is een kwestie van taal, maar het heeft ook te maken met zijn afkeer van gesloten systemen.

Het denken over het geloof is nooit af. Het schrijdt voort van vraag tot vraag, van gesprek tot gesprek. In Noordmans lijn is dogmatiek te schetsen als 'het christelijk gesprek', met God en met het leven.

Typerend voor de plek die Noordmans innam, is dat hij altijd gewoon gemeentepredikant is gebleven. Hij begon zijn loopbaan in de Friese dorpen Piaam en Idsegahuizen en eindigde in Laren in Gelderland.

Nimmer was hij een gevierd kanseltijger in de grote stad. Hoewel begaafd en diverse keren voor hoogleraarsbenoeming voorgedragen, werd hij telkens door anderen gepasseerd. Zijn doctorstitel in 1935 dankte hij aan een 'honoris causa', van de rijksuniversiteit Groningen.

Hij schreef maar één groter systematisch werk: Herschepping, uit 1934. Zelfs dat deed hij niet uit zichzelf, maar op verzoek van de organisatie van de NCSV-kampen, als een 'instructie voor kampleiders'. “Zo op het oog ziet het er allemaal doodeenvoudig uit”, zegt De Knijff, “maar om het echt te begrijpen is erg moeilijk.”

Centraal staat het zogeheten 'kritisch scheppingsbegrip'. Noordmans is sterk beïnvloed door wat er in de 19e eeuw op theologisch gebied gebeurd is, maar ook door de Eerste Wereldoorlog (later zou de Tweede Wereldoorlog daar nog bijkomen). De vanzelfsprekendheid van God als schepper, God die aanwezig is in de natuur, de natuurlijke ordening in de staat en in het gezin, is weggevallen. Ook de Voorzienigheid Gods, zoals die altijd in zondag 10 van de Heidelbergse Catechismus geleerd was - alles, goed en kwaad, overkomt ons uit de hand van God - spreekt niet meer vanzelf. De wereld is ontredderd.

In die ontreddering ziet Noordmans het kruis van Christus staan. Als je nu in die 'plek licht rondom het kruis' gaat staan, kun je van het kruis af de wereld inkijken. Zo valt er een nieuw licht op de dingen en zie je een samenhang die je eerst niet zag. Je kunt de Schepping niet naïef, op het eerste gezicht bekijken; dan doorzie je niet.

Toegepast op de ethiek betekent dat bijvoorbeeld, dat Noordmans zich afkeert van het persoonlijkheidsdenken, de mens die zichzelf vormt, idealen heeft, 'gebildet' wordt: vergeet het maar, zegt Noordmans. De mens is zondig en ellendig, dat is het beeld waar je vanuit moet gaan. Hij vindt zichzelf pas bij het kruis. Dat maakt eenvoudig en bescheiden. Oepke Noordmans ten voeten uit.

Hoewel hij in zijn grijze dagen meewerkte aan 'In de Waagschaal', het blad van een kerkelijke voorhoede die naar de PvdA 'doorbrak', was Noordmans niet iemand van de politieke stellingname.

In brieven betuigde hij openlijk zijn steun aan Buskes, maar als eigenzinnig exponent van de ethische richting hoedde hij zich ervoor bij een partij te horen, ook kerkelijk. Daarvoor was zijn denken te fundamenteel kritisch.

Bijna 43 jaar na zijn dood heeft Noordmans nog altijd een schare trouwe volgelingen. Voor zijn Verzamelde werken, inclusief de nog te verschijnen brieven zo'n 6000 bladzijden, zijn er een duizend afnemers. Wat hem blijvend actueel maakt, is zijn wendbaarheid. Hij gaat altijd net een ander hoekje om dan je denkt; is daarom ook niet in te delen bij orthodoxie of vrijzinnigheid.

De Knijff: “Ik vergelijk hem wel eens met een slaapwandelaar die net terugkomt van zijn tocht, met een somnambule kennis die heel raak overkomt. Een beetje mystiek, maar wel de mystiek van het dagelijks leven. Om hem te waarderen moet je fijnproever zijn, feeling hebben voor zijn genuanceerdheid. Noordmans is niet iemand die jouw eerste behoefte aan reclameteksten bevredigt.”

Noordmans heeft altijd bijzondere betekenis gegeven aan het werk van de Heilige Geest. De Geest is degene die betekenis verleent, die de mensen zichzelf en de wereld leert verstaan. Dat maakt hem kritisch naar de Schepping, naar alles wat zich aandient, maar tegelijkertijd in het persoonlijke bevindelijk.

Van de Bijbel heeft hij gezegd dat die het indrukwekkendst is, als hij persoonlijk wordt: 'Dat zijn in het Nieuwe Testament de brieven en in het Oude Testament de psalmen'. Zoals het boerenjongetje uit Oosterend al ervoer toen hij, lopend van school naar huis, door Gods poorten, 'verrukt ten reie' ging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden