O. Messiaen 1908 - 1992

De terugblikkende beoordelaars van de twintigste eeuw zullen er in 2000 nog een hele kluif aan hebben om vast te stellen wie op het gebied van de muziek als de grootste, meest kenmerkende componist kan worden aangeduid.

FRANZ STRAATMAN

Is het Igor Stravinsky, nog geboren in de voorgaande eeuw (1882), overleden in 1971, of Dmitri Sjostakowitsj (1906-1975)? Of zal men besluiten tot Olivier Messiaen, geboren in 1908 en wiens leven ten einde liep in de nacht van maandag op dinsdag. Toen overleed hij in een Parijs' ziekenhuis na een operatie, 83 jaar oud. Juist vanwege zijn levenslange gerichtheid op de mysterieen van het christelijk geloof, meer bepaald de katholieke verwoording en verbeelding daarvan en de stroom aan composities die hieruit voortvloeide, is het bijna logisch dat Messiaen stierf in de liturgische periode die kerkelijk het hoogtepunt is, de Paastijd.

Geen componist schilderde in zulke extatische regenbogen zijn belevenis van de verrijzenis van Jezus en zijn eerste verschijnen op de Paasmorgen, zoals te horen valt in het tiende en elfde deel van zijn laatste grote orgelwerk, 'Livre du Saint Sacrement' uit 1984. Het mag tevens gelden als de samenvatting van alles waar de componerende Messiaen voor stond: zijn liefde voor de natuur en zijn liefde voor de Schepper daarvan zoals die in menselijke gedaante onder ons was.

Stravinsky, Sjostakowitsj, Messiaen. Alle drie creeerden zij op eenzame hoogte, bewonderd en gevolgd door tallozen uit navolgende generaties, maar alle drie zo uniek dat zij geen epigonen kennen, noch leerlingen die in hun stijl verder werken. Vooral wat betreft Messiaen is dat opvallend omdat hij een pedagoog bij uitstek was, vanaf 1944 verbonden aan Parijse Conservatorium.

Van daaruit straalde zijn gezag door de wijze waarop hij muziek analyseerde en zijn compositie-gedachten ontwikkelde over ritme, melodie en harmonie. Het waren onder meer Pierre Boulez, Karlheinz Stockhausen, Yannis Xenakis en Ton de Leeuw die zijn invloed ondergingen. Geen van deze groten uit de hedendaagse serieuze muziek volgde echter het spoor zoals Messiaen dat trok door de muziekgeschiedenis.

Het visitekaartje dat Messiaen placht te presenteren, vermeldt exact zijn kwaliteiten: Compositeur de musique, ornithologue et rythmicien. Die laatste twee aanduidingen vormden aparte kenniswerelden die hij in dienst stelde van het componeren. Kenner der ritmen werd hij in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog toen hij zich verdiepte in de ritmen van zowel de oude Griekse muziek als van de klassieke Indiase muziekcultuur. Hij verbond en verfijnde er zijn hang mee naar meditatie in klank over onderwerpen als 'Le banquet celeste' (het hemels gastmaal), een werk voor orgel uit 1928, zijn eerste gepubliceerde compositie, of 'Les corps glorieux' uit 1939.

Behalve ritmische reeksen ontwierp Messiaen toonreeksen, waarbij hij leentjebuur speelde bij de oudste westeuropese muziek, het gregoriaans, de liturgische muziek van de rooms-katholieke kerk. Sinds hij in 1930 tot organist aan de Sainte Trinite in Parijs was benoemd, behoorde het gregoriaans tot zijn bloedsomloop. Zijn hele ontwikkeling vatte hij in 1948 samen in de Turangalila-symfonie, het middendeel van een drieluik over de Liefde en de Dood, waarin hij zich spiegelde aan Wagners 'Tristan und Isolde', maar waarin Messiaen ook de christelijke liefde onderbracht.

In de late jaren 1940 ontdekte Messiaen de zang van de vogels als een uiting van hemelse muziek. "De vogels zijn de zangers van God; zij zijn werkelijk heel bijzonder, want zij maken de mooiste muziek zonder kunstenaars te zijn." Messiaen reisde in de vijfentwintig opvolgende jaren letterlijk naar de uiteinden der aarde om overal de geluiden van vogels te noteren, in de open lucht, papier op een plankje, potlood in de aanslag. Hij transponeerde hun zeer hoge geluiden en verwerkte ze in de instrumenten van het orkest. 'Reveil des oiseaux' (Het ontwaken der vogels) heette in 1953 het eerste werk. In 1974 kwam zijn twaalfdelig orkestwerk 'Des Canyons aux etoils' gereed, waarin heel dat muziek-vogelkundig onderzoek in het decor van Grand Canyon en de sterrenhemel uitdrukking geeft aan de mysterieen van het leven.

Messiaen verrastte daarna in 1983 met een opera (zijn enige) over de man die zijn evenbeeld had kunnen zijn: Franciscus van Assisi. Vogelzang en godsschouwing deden bij de premiere de Parijse Opera trillen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden