O jee, mijn kind wordt architect

Er is minder werk, toch is de rol van architecten zeker niet uitgespeeld. De les van de crisis voor bouwers-in-spe: wees geen ster, maar dienstbaar.

TEKST HENNY DE LANGE FOTO PHIL NIJHUIS

Is de rol van de architect uitgespeeld? Een ongepaste vraag misschien, op de Dag van de Architectuur. Dan gaat het er immers om deze beroepsgroep in het zonnetje te zetten. Op 45 plaatsen in het land kan het publiek dit weekeinde gebouwen en projecten bekijken en kennismaken met de ontwerpers ervan. Ook zetten veel architectenbureaus hun deuren open.

Maar het architectenfeestje heeft wel een zwarte rand. Door de economische crisis en malaise op de bouwmarkt is de architectenbranche in Nederland gehalveerd. In het topjaar 2008 werkten er twee keer zoveel mensen als nu. Veel bureaus gingen failliet of hebben een groot deel van het personeel moeten ontslaan. En het dieptepunt is nog niet in zicht, verwacht de Bond van Nederlandse Architecten (BNA). Zestig procent van de architectenbureaus verwacht voor de rest van het jaar weer minder opdrachten. De gemiddelde werkvoorraad bedraagt 3,3 maanden, in 2008 was dat nog negen maanden.

Moet mijn kind nog wel bouwkunde gaan studeren? Ouders maken zich zorgen over de kans op een baan voor hun zoon of dochter die architect wil worden, zegt Karin Laglas. Op voorlichtingsdagen krijgt de decaan van de Faculteit Bouwkunde van de TU Delft er regelmatig vragen over. Het aantal aanmeldingen voor het eerstejaar daalde dit studiejaar in Delft tot 278 aanmeldingen. Ook voor het nieuwe seizoen blijft de aanwas rond de 300, verwacht de dekaan. En dan te bedenken dat de universiteit twee jaar geleden nog een numerus fixus instelde van 450 studenten vanwege de populariteit van bouwkunde. In de jaren 2007 tot 2010 meldden zich jaarlijks 500 tot 600 studenten aan. De kwaliteit van het onderwijs kwam daardoor in het gedrang.

Je kunt de terugval ook positief bekijken. De studenten die nu voor deze studie kiezen, zijn wel supergemotiveerd. Laglas: "Voorheen stopte een kwart in het eerste jaar. Nu is dat nog maar vijftien procent. Van de docenten hoor ik ook dat deze nieuwe lichting bijzonder gedreven en ambitieus is."

Laglas verwacht niet dat de rol van de architect in de toekomst minder belangrijk zal worden. "Maar er is wel behoefte aan een ander type architect." Mede met het oog daarop heeft de bouwfaculteit het onderwijsprogramma aangepast. Studenten worden nog meer dan voorheen voorbereid op een rol op de internationale markt. In Nederland is de nieuwbouwmarkt compleet ingestort, maar elders in Europa en in het Verre Oosten wordt er volop gebouwd. Daarnaast krijgt het hergebruik van bestaande gebouwen een zwaarder accent in de opleiding, evenals duurzaam ontwerpen.

Ook worden de architecten in spe voorbereid op een andere rol in het bouwproces. De tijd dat kon worden volstaan met het inleveren van een kant-en-klaar ontwerp is echt voorbij, zegt Laglas. "Als een spin in het web zal de architect de inbreng van alle partijen in het bouwproces, van de opdrachtgevers en financiers tot de bouwers en constructeurs, moeten kunnen coördineren."

Achteraf kan gesteld worden dat veel architecten zich te lang puur op het ontwerpen hebben geconcentreerd. Laglas: "Dat heeft natuurlijk ook te maken met de enorme hausse aan werk tussen 2004 en 2008, de piekjaren van de vastgoedbubbel in Nederland. Er was simpelweg zoveel werk dat architecten alleen aan ontwerpen toekwamen. Het is triest dat er nu zoveel architecten werkloos zijn geworden. Maar er zijn ook genoeg bureaus die zich wel kunnen aanpassen aan de nieuwe realiteit. Die zich verbreed hebben en ook hun hand niet omdraaien voor bijvoorbeeld het ontwerpen van een schip. Die ook zelf bouwprojecten aanzwengelen en zelf de financiering proberen te regelen, kortom veel ondernemender zijn geworden."

Nanne de Ru (1976) zou je zo'n ondernemende architect kunnen noemen. Samen met Charles Bessard richtte hij in 2005 Powerhouse Company op. Eigenlijk waren ze te laat om nog te kunnen profiteren van de hausse aan bouwopdrachten, vertelt De Ru.

"Architectenbureaus die net iets eerder waren begonnen, groeiden als kool. Het was zo'n bubbel dat wij als beginnend bureautje zelfs geen stagiairs konden krijgen. Maar we hebben van het begin af aan besloten niet mee te gaan in die hype en ons te focussen op kwaliteit."

Waar na het topjaar 2008 het ene na het andere architectenbureau in de problemen kwam, groeide Powerhouse Company gestaag. Het bureau telt inmiddels 27 medewerkers en heeft opdrachten lopen voor onder meer een bioscoop, villa's, sociale woningbouw, prefab-bungalows en renovatieprojecten in Nederland, Duitsland, Denemarken, Turkije en China. Daarnaast doceert De Ru. Onlangs werd hij benoemd tot directeur van de postdoctorale masteropleiding The Berlage (voorheen het Berlage Instituut).

Hij heeft natuurlijk ook een beetje mazzel gehad, zegt De Ru. Een van zijn eerste gerealiseerde gebouwen, een deels ondergrondse villa in de bossen bij Ede, kreeg meteen een prijs. Nou ja, geluk, hij had tot in de finesses nagedacht over het ontwerp, want alles moet kloppen. Wel wat anders dus dan het gebouw hiernaast, zegt hij en wijst naar buiten. Powerhouse Company zit driehoog boven een bruidsmodezaak, hartje Rotterdam, pal naast de Pauluskerk en de Calypso woontoren, ontworpen door de Britse architect William Alsop. In de ogen van De Ru is deze woontoren een schoolvoorbeeld van 'bubbel-architectuur'. In alles straalt dit gebouw uit dat het zonder zorg en aandacht is ontworpen en neergezet.

"Het is ontzield. Zie je hoe slordig die gevelplaten zijn afgewerkt en hoe die kozijnen zijn geplaatst? En is er überhaupt wel over nagedacht hoe je die witte gevel schoonhoudt?" Het gaat hem er niet om een collega af te branden, zegt De Ru. Maar dit gebouw symboliseert de manier waarop sinds midden jaren negentig, toen de bouwmarkt werd geliberaliseerd, de focus van kwaliteit naar kwantiteit is verschoven. "Er zijn fantastische gebouwen ontworpen in die periode, maar ook heel veel slechte." Bij de bureaus die het hardst zijn gegroeid tijdens de vastgoedhype, vallen nu over het algemeen ook de hardste klappen.

De rol van de architect is zeker niet uitgespeeld, meent De Ru, maar de crisis dwingt wel tot bezinning. De architect moet weer dienstbaar worden. "Voor wie bouw je? Wat zijn de wensen van de opdrachtgever? Wat is het belang van het gebouw voor de omwonenden, voor de stad? Ook moet de architect een 'allrounder' zijn. Hoe maak je een efficiënt en duurzaam gebouw? Hoe houd je de onderhoudskosten zo laag mogelijk?" Dat betekent dat de architect net als vroeger weer een centrale rol moet spelen in het bouwproces. "Hij is de schakel tussen alle betrokkenen - van de financiers en facility managers tot de bouwers, brandveiligheidsfunctionarissen en gebruikers. Hij moet hun belangen afwegen en die een plek geven in het gebouw. Dat vergt empathie."

Kortom, geen 'stararchitecten' meer. De Ru: "Ik neem zelf alleen nog maar vrouwen aan. Mijn ervaring is dat die niet alleen in gebouwen denken. Vaak kunnen ze ook beter luisteren en samenwerken."

En misschien wel het allerbelangrijkste: architecten moeten af van het idee dat ze altijd maar moeten bouwen. Ook als de crisis voorbij is, keert de tijd van grote nieuwbouwprojecten in Nederland niet terug, verwacht De Ru. "Er zal minder snel gesloopt worden. Wij zijn nu bezig met gedateerde flats uit de jaren zeventig in Oldenzaal. Tot voor kort zou de conclusie zijn geweest: slopen. Wij vragen: wat is er aan de hand met die flats en hoe lossen we dat op? Soms blijkt een verfbeurt voldoende. Deze flats zagen er zo armoedig uit doordat ze in hele schreeuwerige kleuren groen en rood waren geschilderd. We hebben een kleurenpalet laten ontwerpen met de tinten grijs, beige en goud en de balkons van naturel hout laten maken. Het zijn nu hele chique flats. Als architect hoef je niet altijd grootse en meeslepende dingen te doen. Je moet vooral dienstbaar zijn."

Maar evenzogoed ontwerpt hij een marmeren villa in München. Hij laat foto's zien van een kolossaal huis dat van binnen én van buiten bekleed is met grote marmeren platen. "Fantastisch om te doen, maar ik wil niet alleen maar dure villa's ontwerpen."

Student van TU Delft werkt aan een maquette.

Weekend vol architectuur

Altijd al eens een gevangenis, energiebunker of eigenlijk niet toegankelijke delen van stations of een ziekenhuis willen bezoeken? Vandaag en morgen kan dat tijdens de 27ste Dag van de Architectuur die in het teken staat van 24 uur architectuur: gebouwen die altijd in bedrijf zijn. Er zijn 250 evenementen op 45 plaatsen. Ook staan architecten klaar om vragen van bezoekers te beantwoorden. Meer informatie: www.dagvandearchitecuur.nl

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden